Μνημεία Χριστιανοσύνης

Βυζαντινή Αθήνα: Παναγία Παντάνασσα

Στην πλατεία Μοναστηρακίου, απέναντι από τον σταθμό του μετρό και κοντά στη συμβολή των οδών Ερμού και Αθηνάς, βρίσκεται ένας από τους παλαιότερους χριστιανικούς ναούς της Αθήνας, ο οποίος ονομαδότησε και την περιοχή.

Ο Ιερός Ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου Παντάνασσας πιθανόν να είναι ο αρχαιότερος των Αθηνών, αν και οι απόψεις των ειδικών για τον ακριβή αιώνα ανεγέρσεως τους είναι αντικρουόμενες, ελλείψει γραπτών ιστορικών πηγών. Αυτό συμβαίνει κυρίως, λόγω των εκτεταμένων παρεμβάσεων, που έλαβαν χώρα κατά την Τουρκοκρατία, αλλά και κατά τα νεότερα χρόνια και αλλοίωσαν σημαντικά την μορφή του ναού. Πάντως, υπολογίζεται ότι κτίσθηκε γύρω στον 10ο αιώνα και αρχικά ήταν ιδιόκτητος ναός του πλούσιου Αθηναίου της εποχής, Νικολάου Μπονεφατζή. Αργότερα μετατράπηκε σε καθολικό γυναικείου μοναστηριού, που τα κτίσματά του κάλυπταν το σύνολο της πλατείας, γι' αυτό και λεγόταν και «Μέγα Μοναστήριον». Με την πάροδο του χρόνου, όμως άρχισε η  παρακμή του, με αποτέλεσμα να μετατραπεί τελικά σε μετόχι της Μονής Καισαριανής και αργότερα σε ενοριακό ναό. Έκτοτε ο Ναός της Παντάνασσας απέκτησε το προσωνύμιο «Μοναστηράκι».

Ο ναός ανήκει στον μεταβατικό αρχιτεκτονικό ρυθμό της καμαροσκέπαστης τρίκλιτης βασιλικής, εξωτερικών διαστάσεων 17 x 17 μ. Η καμαροσκέπαστη βασιλική είναι η ανατολικού τύπου βασιλική και συναντάται αποκλειστικά στις ανατολικές επαρχίες της Ρωµαϊκής αυτοκρατορίας. Χωρίζεται εσωτερικά με πεσσούς και έχει υπερυψωμένο καμαροσκέπαστο το μεσαίο κλίτος, ενώ τα πλαϊνά κλίτη καλύπτονται εξωτερικώς µε αµφικλινή στέγη.

Ο αρχικός ναός δεν είχε νάρθηκα, γυναικωνίτη και κωδωνοστάσιο, μέρη που προστέθηκαν στις αρχές του 20ου αιώνα. Δεν ακολουθεί τη συνήθη αθηναϊκή πλινθοπερίκλειστη τοιχοδομία, αλλά είναι κτισμένος με ακανόνιστους λίθους, στους οποίους παρεμβάλλονται υλικό παλαιοχριστιανικών ναών, ενώ σε κάθε μία από τις τέσσερις γωνίες του οικοδομήματος έχει εντοιχιστεί από ένα αρχαιοελληνικό κιονόκρανο. Στην ανατολική πλευρά διακρίνεται μία μόνο κόγχη, η οποία είναι τρίπλευρη εξωτερικά. Εσωτερικά το Ιερό Βήμα χωρίζεται με παχείς τοίχους σε τρία μέρη: το καθ' αυτό Ιερό Βήμα, την Πρόθεση (αριστερά) και το Διακονικό (δεξιά), που επικοινωνούν μεταξύ τους με αψιδωτές θύρες. Στη δυτική πλευρά του Ναού συναντούμε τρεις ορθογώνιες θύρες, που η καθεμιά αντιστοιχεί σε ένα από τα κλίτη.

Σημαντικές πληροφορίες για την ιστορία του ναού αντλούνται από ένα μεταβυζαντινό σιγίλιο του 1678 μ.Χ. Στο επίσημο αυτό έγγραφο, αναφέρεται ότι το Μεγάλο Μοναστήρι (όπως ονομαζόταν στην Τουρκοκρατία), κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας ήταν «ανδρώο» Μοναστήρι, προσαρτημένο στη Μονή της Καισαριανής. Αντίθετα κατά την εποχή υπογραφής του σιγιλίου το μοναστήρι λειτουργούσε ως «γυναικείον καταγώγιον», δηλαδή ως γυναικεία Μονή. Η Μονή με τα πέριξ κελιά της ευρισκόμενα στο χώρο της σημερινής πλατείας, ήταν περιφραγμένη, έχουσα στην ιδιοκτησία της την ευρύτερη περιοχή. Εκείνη την εποχή πολλές άπορες και ορφανές κοπέλες της επαρχίας κατέρχονταν στην Αθήνα και λαμβάναν το μοναχικό σχήμα. Κύρια ασχολία των μοναχών ήταν οι καλλιέργειες και τα εργόχειρα. Οι μοναχές έπλεκαν χοντρά μάλλινα υφάσματα και τα πουλούσαν σε μικρά καταστήματα – παραπήγματα, που είχαν ανοικοδομήσει δίπλα στο τοίχο της Εκκλησίας, τα οποία στη συνέχεια δόθηκαν σε ιδιώτες και σταδιακά δημιουργήθηκε η αγορά.

Το 2002 το Υπουργείο Πολιτισμού ταυτόχρονα με τα έργα διανοίξεως του σταθμού Μετρό «Μοναστηράκι» διεξήγαγε ευρείας κλίμακας ανασκαφές. Οι εν λόγω ανασκαφές, που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο των εργασιών στερέωσης του εδάφους και αποκαταστάσεως του ναού στην αρχική του μορφή κατά το δυνατόν, έφεραν στο φως άγνωστα στοιχεία της οικοδομικής ιστορίας του. Παρέμεινε ωστόσο η προσθήκη του ογκώδους κωδωνοστασίου. Συγκεκριμένα τα ευρήματα, περιελάμβαναν κατάλοιπα μεσοβυζαντινού κοιμητηριακού ναού, απομεινάρια μωσαϊκού του 5ου αιώνα μ.Χ., δύο οικοδομικές φάσεις του ναού πρώιμων μεταβυζαντινών χρόνων, λείψανα των οποίων ενσωματώθηκαν στη σημερινή τρίκλιτη καμαροσκέπαστη μεταβυζαντινή βασιλική, ερείπια του συγκροτήματος του Μεγάλου Μοναστηριού που περιέβαλλε την Παντάνασσα, καθώς και δεκάδες σπαράγματα τοιχογραφιών του 16ου αιώνα.

Λόγω γεωλογικών μεταβολών και μεταγενέστερης διαρρύθμισης της πλατείας και των παρακειμένων οδών, σήμερα η Εκκλησία κατά το 1/3 περίπου βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια του εδάφους.

Τηλέφωνο Ναού: 210-3213038

Πηγή:

http://www.byzantineathens.com/pialphanutaualphanualphasigmasigmaalpha.html