Μνημεία Χριστιανοσύνης

Ρέθυμνο: Μονή Αρκαδίου

Στη βορειοδυτική πλαγιά του Ψηλορείτη βρίσκεται η Μονή του Αρκαδίου, η οποία έχει ιδιαίτερη σημασία ως το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα της Κρητικής Αναγέννησης, αλλά και λόγω της έντονης συμμετοχής της στους απελευθερωτικούς αγώνες των Κρητών, με αποκορύφωμα την πολιορκία και την αυτοθυσία των κλεισμένων σε αυτή υπερασπιστών το 1866.

Είναι αφιερωμένη στη μνήμη της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα και των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης και λέγεται ότι ιδρύθηκε από έναν μοναχό ονόματι Αρκάδιο, με την πρώτη της μορφή να οικοδομείται είτε τον 10ο αιώνα είτε τον 13ο, τα πρώτα χρόνια της Ενετοκρατίας.

Τα πρώτα βεβαιωμένα στοιχεία για τη Μονή, ωστόσο, ανάγονται στις αρχές του 16ου αιώνα, εποχή κατά την οποία κτίστηκε και το αρχικό μονόχωρο καθολικό. Το 1572 κάτω από την καθοδήγηση του ιδιοκτήτη της Μονής Ματθαίου Καλλέργη και του ηγουμένου Κλήμη Χορτάτζη, η Μονή μετατρέπεται σε κοινόβιο και αρχίζει η οικοδόμηση του νέου δίκλιτου καθολικού με την περίλαμπρη πρόσοψη από λαξευτό πωρόλιθο, στη σύνθεση της οποίας έχουν αναγνωριστεί άμεσες επιδράσεις από τα έργα των μεγάλων αρχιτεκτόνων Sebastiano Serlio και Andrea Palladio.

Αρχιτεκτονική: Η Μονή Αρκαδίου είναι ένα τετράπλευρο συγκρότημα μεγίστων διαστάσεων 73,80 x 78,80 μ., που περικλείει μια μεγάλη αυλή στο μέσο και προς τα νότια της οποίας υπάρχει το νέο καθολικό. Στη δυτική πτέρυγα, όπου υπάρχει και η κεντρική πύλη με το τοξωτό διαβατικό υπάρχουν θολοσκέπαστοι, αποθηκευτικοί χώροι στο ισόγειο και κελιά μοναχών στον όροφο. Στη βόρεια πτέρυγα υπάρχει το σύγχρονο ηγουμενείο, που αντικατέστησε το κατεστραμμένο αρχικό και στη συνέχεια ένα μεγάλο θύρωμα οδηγεί στην κλειστή αυλή της κοινής τράπεζας. Ανατολικά της τράπεζας και εκατέρωθεν ενός μεγάλου θολοσκέπαστου χώρου, του «σαρνιτσίου», που έχει κάτω από το δάπεδό του ισομεγέθη δεξαμενή, είναι διατεταγμένα τα μαγειρεία, ο φούρνος, το ζυμωτήριο, αποθήκες τροφίμων και διώροφα κελιά μοναχών. Στη συνέχεια η πτέρυγα κλείνει με την κρασαποθήκη, που είχε μετατραπεί σε πυριτιδαποθήκη το 1866 και ανατινάχθηκε, στέλνοντας στο θάνατο εχθρούς και φίλους από τον Κωνσταντίνο Γιαμπουδάκη. Ακολουθεί η ανατολική πύλη και στη συνέχεια τα ως επί το πλείστον διώροφα κελιά της ανατολικής πτέρυγας. Το ανατολικό τμήμα της νότιας πτέρυγας στο ισόγειο με την κλειστή, θολωτή στοά, ονομάζεται «Μεσοκούμια» και φιλοξενούσε τους γέροντες και ασθενείς μοναχούς, ενώ στον όροφο υπάρχουν κελιά με πλατύ διάδρομο μπροστά τους. Ακολουθούν προς τα δυτικά συνεχόμενοι, θολοσκέπαστοι χώροι, που χρησίμευαν ως αποθήκες για το λάδι και το κρασί, προϊόντα για τα οποία η Μονή φημιζόταν πάντα. Στους χώρους αυτούς πρόκειται να στεγαστεί το νέο Μουσείο, που σήμερα φιλοξενείται στα νεότερα κτίσματα, πάνω από τις αποθήκες. Δυτικά της Μονής είναι κτισμένο το βαρύ συγκρότημα των στάβλων, αποτελούμενο από τρεις θολοσκέπαστους χώρους και κτίστηκε το 1714.

Εκτός από το καθολικό, που κτίστηκε μεταξύ του 1572 και 1587, το υπόλοιπο συγκρότημα της Μονής Αρκαδίου κτίστηκε μεταξύ του 1670 και 1714, όπως διαπιστώνουμε από τις σωζόμενες επιγραφές, αλλά και από τις πληροφορίες των ιστορικών πηγών. Πρόκειται για ένα τυπικό παράδειγμα μανιεριστικής αρχιτεκτονικής, που είχε επικρατήσει στη βενετοκρατούμενη Κρήτη από τα μέσα του 16ου αιώνα και απετέλεσε της τοπικής λαϊκής παράδοσης. Η Μονή έχει πολλές οικοδομικές φάσεις, που χρονολογούνται κυρίως μετά τη μεγάλη καταστροφή του 1866.

Μετά την άλωση της Κρήτης από τους Τούρκους, το 1669, ο Κιοπρουλής πασάς απαγόρευσε να κτυπούν καμπάνες σε όλες τις εκκλησίες και τα μοναστήρια. Ο τότε ιεροδιάκονος της Μονής Αρκαδίου, Νεόφυτος Πατελάρος, που ήταν τουρκομαθής, έσπευσε με δώρα στον πορθητή και τον παρακάλεσε να επιτρέψει τουλάχιστον τη χρήση της καμπάνας στη Μονή του Αρκαδίου. Ο Κιοπρουλής πασάς επέτρεψε την κατ΄ εξαίρεση χρήση καμπάνας. Λόγω αυτού η Μονή Αρκαδίου έφερε και την ονομασία «Τσανλί-Μαναστίρ» (ζωντανό μοναστήρι). Μάλιστα δόθηκε και ιδιαίτερη φρουρά για τη Μονή που διέμενε στο παρακείμενο χωριό Αμνάτος.

Ανατίναξη της μονής: Μετά από συνεχιζόμενους ξεσηκωμούς οι Κρήτες επαναστάτες άρχισαν να συγκεντρώνονται στο Αρκάδι από τις 3 Μαρτίου του 1866 για να φθάσουν τον Μάιο να αριθμούν τους 1.500 πολεμιστές από όλη την Κρήτη που συγκεντρώθηκαν για να εκλέξουν πληρεξουσίους για τις διάφορες επαρχίες της Κρήτης. Οι Τούρκοι ζήτησαν από τον ηγούμενο Γαβριήλ Μαρινάκη να διώξει την Επαναστατική Επιτροπή από το μοναστήρι με την απειλή ότι θα το καταστρέψουν αλλά ο ηγούμενος αρνήθηκε. Στις 24 Σεπτεμβρίου αφίχθηκε ο συνταγματάρχης του Ε.Σ. Π. Κορωναίος με λίγους εθελοντές και ανακηρύχθηκε αρχηγός. Ο Κορωναίος έκρινε ότι η τοποθεσία δεν ήταν κατάλληλη για άμυνα, όμως ο Ηγούμενος της Μονής Γαβριήλ δεν ήθελε να την εγκαταλείψει. Έτσι προχώρησε σε αμυντικές προπαρασκευές, εγκατέστησε ως φρούραρχο τον ανθυπολοχαγό Ι. Δημακόπουλο και μετέβη στις επαρχίες προς στρατολόγηση πολεμιστών.

Ο τουρκικός στρατός, αποτελούμενος από 15.000 άνδρες και υποστηριζόμενος από 30 κανόνια, εξεστράτευσε εναντίον της μονής. Παράλληλα ζήτησε από τον ηγούμενο Γαβριήλ να παραδοθεί. Η απάντηση ήταν αρνητική. Στο μοναστήρι υπήρχαν 964 άνθρωποι, 325 άνδρες και οι υπόλοιποι γυναικόπαιδα. Η επίθεση ξεκίνησε στις 8 Νοεμβρίου. Τη δεύτερη όμως ημέρα η εξωτερική γραμμή άμυνας διασπάται, σκοτώνεται ο Ηγούμενος Γαβριήλ και οι Τούρκοι εισέρχονται στον περίβολο της Μονής. Εξαντλημένοι και με βέβαιη την αιχμαλωσία και όλα τα συνακόλουθα, ο Κωνσταντίνος Γιαμπουδάκης από το χωριό Άδελε του Ρεθύμνου κλείνεται μαζί με άλλους πολεμιστές και γυναικόπαιδα στην πυριτιδαποθήκη. Η πυροδότηση των βαρελιών με το μπαρούτι προκάλεσε την καταστροφή της μονής και το θάνατο πολλών Ελλήνων και Τούρκων. Μετά την ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης ο Ι. Δημακόπουλος συνέχισε να μάχεται κατά των Τουρκαλβανών στον περίβολο της μονής. Ο ίδιος την 9η Νοεμβρίου αποφάσισε να παραδοθεί στον τακτικό τουρκικό στρατό όταν έλαβε εγγυήσεις για την ζωή των τελευταίων υπερασπιστών που μάχονταν μέσα από τα ερείπια. Ωστόσο, την επομένη εκτελέστηκε με αποκεφαλισμό τόσο αυτός όσο και οι περισσότεροι αιχμάλωτοι.

Μετά την καταστροφή του, το 1866, το Μοναστήρι του Αρκαδίου ανοικοδομήθηκε πλήρως και αναστηλώθηκε στην πρότερή του μορφή. Μόνο ένα μισοκαμένο τέμπλο στα αριστερά της Αγίας Τράπεζας και μια μπάλα κανονιού σφηνωμένη στο αιωνόβιο κυπαρίσσι στα δεξιά στης εκκλησίας μαρτυρούν το αίμα που χύθηκε πριν περίπου 150 χρόνια.

Η Μονή Αρκαδίου στα χρόνια της λειτουργίας της υπήρξε κέντρο παιδείας, αντιγραφής χειρόγραφων και άσκησης της χρυσοκεντητικής . Πολλά χειρόγραφα σώζονται σε βιβλιοθήκες του εξωτερικού, ενώ ένας σημαντικός αριθμός από χρυσοκέντητα άμφια, έργα των καλλιτεχνών-μοναχών, εκτίθενται στο μουσείο, ή σώζονται στα διάφορα, μεγάλα κέντρα της Ορθοδοξίας. Η UNESCO έχει χαρακτηρίσει το Αρκάδι Ευρωπαϊκό Μνημείο Ελευθερίας.

Διοικητικές Πληροφορίες:

Υπηρεσιακή Μονάδα: Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου

Μονή Αρκαδίου (Νομός Ρεθύμνης)

Εισιτήρια: 3€

Ώρες Λειτουργίας: 08:30-15:00

Υπάρχει πρόσβαση σε ΑΜΕΑ στο Μουσείο της Μονής, με κινητές ράμπες.

Άφιξη στο Ρέθυμνο: Από το λιμάνι του Πειραιά εκτελούνται δρομολόγια με τελικό προορισμό το Ρέθυμνο από Ιούλιο έως τέλη Αυγούστου 4 φορές την εβδομάδα και από Σεπτέμβρη έως τέλος Οκτωβρίου 3 φορές την εβδομάδα. Το ταξίδι έχει διάρκεια από 9 έως 15 ώρες, αναλόγως του δρομολογίου και των ενδιάμεσων στάσεων, και κοστίζει από 35,50€. Εναλλακτικά, υπάρχει η δυνατότητα άφιξης είτε στο λιμάνι των Χανίων, είτε του Ηρακλείου και από εκεί να πάρετε ΚΤΕΛ: Από Χανιά η διαδρομή είναι 1 ώρα και 15 λεπτά και κοστίζει 6,20€, και από Ηράκλειο 1 ώρα και 30 λεπτά και κοστίζει 7,60€.

Πρόσβαση στο Μνημείο: Από το Ρέθυμνο η μονή απέχει 20 χλμ. (27 λεπτά με Ι.Χ.). Από την Ε.Ο. Ρεθύμνου-Ηρακλείου, στο ύψος της περιοχής του Πλατανιά, υπάρχει παράκαμψη για το Μοναστήρι. Κατά μήκος του δρόμου υπάρχει συνεχής σήμανση με πινακίδες του ΥΠ.ΠΟ.

Πηγές:

Βενέρη Τ. Β., Το Αρκάδι δια των Αιώνων, Αθήνα 1938.

Κονδυλάκης Ι., Η ολοκαύτωσις του Αρκαδίου, Εκδοτικός Οίκος Γεωργίου Φέξη, 1904.

Μανούσακας, M.I. (1966). «Άγνωστα κεφάλαια της παλαιοτέρας ιστορίας του Αρκαδίου». Νέα Εστία 80: σσ. 1503-1518. 

Μαραγκουδάκη Δ., Το ιερόν και ηρωϊκόν της Κρήτης Αρκάδι, χ.τ. 1996.

http://odysseus.culture.gr/h/2/gh255.jsp?obj_id=14781