Μνημεία Αρχαιότητας

Πορτάρα: Ο Ναός του Δηλίου Απόλλωνα

Στη Χώρα της Νάξου, μπροστά από το λιμάνι, βρίσκεται μια νησίδα μέσα στην θάλασσα, πάνω στην οποία δεσπόζει η τεράστια μαρμάρινη πύλη, γνωστή ως Πορτάρα, που αποτελεί ένα από τα πιο διάσημα αξιοθέατα των Κυκλάδων.

Ήδη από τις αρχές των ιστορικών χρόνων η λατρεία του Απόλλωνα, με θρησκευτικό κέντρο τη Δήλο, είχε εξαπλωθεί σε όλες τις Κυκλάδες. Στο ιερό νησί του Απόλλωνα κατέφθαναν πρεσβείες από όλες τις νησιωτικές πόλεις για να γιορτάσουν τον θεό, αλλά ακόμα και όσοι έμεναν πίσω έπαιρναν μέρος σε γιορτές που πραγματοποιούνταν σε μικρότερα ιερά. Στην περίπτωση της Νάξου, το ιερό του Δηλίου Απόλλωνα ιδρύθηκε τον 9ο με 8ο αιώνα π.Χ., χωρίς ναό ακόμα, πάνω στα ερείπια ενός προϊστορικού οικισμού.

Τον 6ο αιώνα π.Χ. είχε αναλάβει την εξουσία της Νάξου ο τύραννος Λύγδαμις, ο οποίος αποφάσισε να επιδείξει την κυριαρχία του στις Κυκλάδες, κτίζοντας έναν ναό του Απόλλωνα που θα ξεπερνούσε κατά πολύ σε μέγεθος αυτούς στη Δήλο. Το 530 π.Χ. ξεκίνησε η ανέγερση του ναού, όμως οι εργασίες σταμάτησαν μόλις έξι χρόνια αργότερα, το 524 π.Χ., όταν ο Λύγδαμις ανατράπηκε και δεν βρέθηκε κανείς να συνεχίσει το έργο. Ο σκελετός του ναού χρησίμευσε αργότερα ως λατομείο, ενώ σήμερα παραμένει όρθια μόνο η επιβλητική πύλη.

Από τα θεμέλια, που έχουν αποκαλυφθεί, διαφαίνεται η κάτοψη του ναού. Θα επρόκειτο για έναν τρίκλιτο με πρόναο και οπισθόδομο, τον οποίο θα περιέβαλλε περίσταση με 6x12 κίονες. Στις στενές πλευρές θα υπήρχε μια δεύτερη σειρά από 6 κίονες, δίνοντας έτσι στις όψεις μια πλούσια διάρθρωση του βάθους, στο πρότυπο των μεγάλων δίπτερων ναών των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και της Ιωνίας. Σε αντίθεση με αυτούς όμως, οι κίονες θα είχαν ύψος περίπου 13 μ., με αισθητά χαμηλότερες αναλογίες, θυμίζοντας τη στατικότητα και την ισορροπία της σύγχρονης δωρικής αρχιτεκτονικής. Παρόλα αυτά, είχε προβλεφθεί ιωνικός διάκοσμος, με ελικωτά κιονόκρανα, πάνω στα οποία στηρίζονταν ο θριγκός, το επιστύλιο, η ζωφόρος, το γείσο και η σίμη.

Το μέγεθος του κτίσματος, λοιπόν, δεν συνάδει με την κυκλαδική παράδοση, με σηκό διαστάσεων 15,40 x 36,85 που αντιστοιχεί με αυτόν του Ναού του Δία στην Ολυμπία. Το κτίριο θα αποτελούταν από τα θεμέλια ως την οροφή και τα κεραμίδια από λευκό ντόπιο μάρμαρο. Οι τοίχοι διαμορφώνονταν εξωτερικά από μεγάλες, πυκνά τοποθετημένες μαρμάρινες λιθοπλίνθους, που ήταν εξαιρετικά λειασμένες. Εσωτερικά, όμως, διαμορφώνονταν με μικρότερους λίθους με ανοικτούς αρμούς. Αυτή η αντίφαση ήταν συνηθισμένη  σε λατρευτικά κτίσματα των Κυκλάδων και εξηγείται με την πιθανή τοποθέτηση επιχρίσματος στο εσωτερικό, πάνω στο οποίο τοποθετούνταν ζωγραφικές παραστάσεις.

Η πύλη, που έμεινε γνωστή ως Πορτάρα, αποτελείται από ένα περίθυρο 4 μαρμάρινων τμημάτων, μήκους περίπου 6 μέτρων και βάρους 20 τόνων, πάνω στα οποία διακρίνεται η ημιτελής μορφή από τρεις οριζόντιες ταινίες και δύο αστραγάλους στα άκρα. Το περίθυρο είναι πολύ πιο πλατύ και ογκώδες από άλλα αντίστοιχα, ενώ το κατώφλι υψώνεται 1,20 μ. πάνω από το δάπεδο του προδόμου και του σηκού.

Μέχρι να διακοπούν οι οικοδομικές εργασίες είχαν προλάβει να τοποθετηθούν τα εξής μέρη: τα θεμέλια της περίστασης, οι μαρμάρινοι τοίχοι του σηκού με τους οκτώ κίονες στο εσωτερικό του, καθώς και οι τέσσερις κίονες εν παραστάσι. Η οροφή, η στέγη και η εξωτερική κιονοστοιχία δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ. Παρόλα αυτά, η αρχιτεκτονική του ναού, και ιδιαίτερα της πύλης, επηρέασε τα κυκλαδικά ιερά κτίσματα, αλλά και τα κλασικά κτίσματα της Ακρόπολης των Αθηνών, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη βόρεια πύλη του Ερεχθείου. Η Πορτάρα εξελίχθηκε σε ένα αυτοτελές κτίσμα, στο οποίο απέδιδαν ιδιαίτερη λατρευτική σημασία, καθώς συμβόλιζε τη μετάβαση από τα εγκόσμια στα ιερά.

Άφιξη στη Νάξο: Η Νάξος απέχει από το λιμάνι του Πειραιά με πλοίο γραμμής περίπου 5,30 ώρες με τιμή από 34€ για απλή μετάβαση και με ταχύπλοο περίπου 4 ώρες με τιμή από 44,70€ για απλή μετάβαση. Δρομολόγια πραγματοποιούνται καθημερινά.

Πηγές:

Gruben, G. 2015. Ιερά και Ναοί των Αρχαίων Ελλήνων. Μετάφραση από Δ. Ακτσελή. Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα.