Η θέα της κοιλάδας της Νεμέας από το μυκηναϊκό νεκροταφείο των Αηδονίων Η θέα της κοιλάδας της Νεμέας από το μυκηναϊκό νεκροταφείο των Αηδονίων
Μνημεία Αρχαιότητας

Νεμέα: Στον δρόμο του κρασιού και του Ηρακλή

Στην κοιλάδα της Νεμέας, στην περιοχή με τους περισσότερους αμπελώνες της χώρας, βρίσκεται ένα από τα τέσσερα ιερά που τελούνταν πανελλήνιοι αγώνες στην αρχαιότητα.

Μυθολογικό πλαίσιο: Το όνομα της τοποθεσίας προέρχεται από το αρχαίο νέμος που σημαίνει λιβάδι ή βοσκότοπος με δένδρα. Ήταν ουδέτερο έδαφος μακριά από τις μεγάλες πόλεις, ανάμεσα στην Κορινθία, την Αχαΐα, την Αργολίδα και την Αρκαδία. Τα καταπράσινα βουνά που περιτριγυρίζουν την κοιλάδα της Νεμέας έδωσαν αφορμή για την τοποθέτηση εκεί του άθλου του Ηρακλή με το λιοντάρι. Ο ήρωας ίδρυσε τους αγώνες ως ευχαριστήριο προς τον πατέρα του, που τον βοήθησε να νικήσει το άγριο ζώο. Για αυτόν το μύθο όμως έχουμε πηγές μόνο από τη ρωμαϊκή περίοδο και μετά.

Ο αρχαιότερος ιδρυτικός μύθος προέρχεται από τον 5ο αι. π.Χ. με αναφορές σε στίχους των ποιητών Πινδάρου και Βακχυλίδη, αλλά και από την τραγωδία του Ευριπίδη, Υψιπύλη. Σύμφωνα με αυτήν την εκδοχή, ο βασιλιάς της Νεμέας και ιερέας του Δία, Λυκούργος και η σύζυγός του, Ευρυδίκη, απέκτησαν έναν γιο, τον Οφέλτη. Για την τύχη του βρέφους ζητήθηκε χρησμός από την Πυθία στους Δελφούς, η οποία προειδοποίησε το Λυκούργο πως ο γιος του δεν έπρεπε να ακουμπήσει στο χώμα, έως ότου να μπορεί να περπατήσει. Τη φροντίδα του ανέλαβε μία υπηρέτρια από τη Λήμνο, η Υψιπύλη, γνωρίζοντας τη θεϊκή προειδοποίηση. Ωστόσο, μια μέρα, καθώς περπατούσε με το μωρό στην εξοχή της Νεμέας, συνάντησε τους επτά βασιλείς του Άργους, που πορεύονταν εναντίον της Θήβας. Εκείνοι της ζήτησαν νερό να ξεδιψάσουν και η γυναίκα τους οδήγησε σε μια πηγή, αφήνοντας το βρέφος στο έδαφος, πάνω σε φρέσκα αγριοσέλινα. Τότε ένα φίδι το δάγκωσε προκαλώντας το θάνατό του.  Ένας από τους βασιλείς, ο μάντης Αμφιάραος, θεώρησε το γεγονός αυτό κακό οιωνό και για τη δική τους εκστρατεία και ονόμασε το νεκρό βρέφος Αρχέμορο (=αρχή της μοίρας). Οι Αργείοι σκότωσαν το φίδι, έθαψαν το βρέφος και ίδρυσαν προς τιμήν του τα Νέμεα. Σε αυτούς τους πρώτους, μυθικούς, αγώνες καθένας από τους Επτά νίκησε και σε ένα αγώνισμα. Ο συγκεκριμένος μύθος έχει μεγάλη σημασία, καθώς ερμηνεύει τα πραγματικά στοιχεία των αγώνων: τη στέψη από στεφάνι αγριοσέλινου, τα μαύρα ενδύματα των ελλανοδικών ως ένδειξη πένθους, καθώς και το ιερό άλσος με τα κυπαρίσσια στο κέντρο του ιερού. Επίσης υποδηλώνει, όπως και στα περισσότερα πανελλήνια ιερά, την ύπαρξη μιας πρώιμης λατρείας χθόνιας θεότητας, που αργότερα αντικαταστάθηκε από τη λατρεία κάποιου Ολύμπιου θεού, εν προκειμένω του Δία. Τέλος, καταδεικνύει και το ρόλο του Άργους, αν όχι  στην ίδρυση, τουλάχιστον στην ανάπτυξη του ιερού και των αγώνων, με την Αργεία καταγωγή τόσο του Ηρακλή, όσο και των Επτά.

Ιστορικό πλαίσιο: Κατά την αρχαϊκή περίοδο οι πόλεις-κράτη της Πελοποννήσου βρίσκονταν σε συνεχή διαμάχη μεταξύ τους. Ένας από τους στόχους τους ήταν και ο έλεγχος των μεγάλων ιερών και των αγώνων. Επί τυράννου Φείδωνος, το Άργος απέτυχε να ελέγξει την Ολυμπία και αποφάσισε να στραφεί σε πιο κοντινό ιερό. Έτσι το 583 ή 573 π.Χ. στρέφονται προς τη Νεμέα, που τότε ήταν υπό των έλεγχο της γειτονικής πόλης των Κλεωνών, και ιδρύουν ή αναβιώνουν τους αγώνες, καθώς και φτιάχνουν τη μυθική παράδοση, που τους συνδέει με την περιοχή. Στην πρώτη περίοδο οι Κλεωναίοι είχαν την ευθύνη ως και το τέλος του 5ου αι. π.Χ., όταν κατακτήθηκαν από τους Αργείους και οι αγώνες μεταφέρθηκαν στο Άργος. Επανήλθαν στη Νεμέα το 340-330 π.Χ. στο πλαίσιο της πολιτικής του Φιλίππου Β’ και του Μεγάλου Αλεξάνδρου για συσπείρωση των Ελλήνων και ενίσχυση των πανελλήνιων θεσμών. Ωστόσο αυτό κράτησε για μόλις 70-80 χρόνια και στα μέσα του 3ου αι. π.Χ. μεταφέρθηκαν και πάλι στο Άργος. Το 235 π.Χ. ο αρχηγός της Αχαϊκής Συμπολιτείας, Άρατος ο Σικυώνιος, εχθρός των Αργείων διέταξε τη διεξαγωγή τους και πάλι στη Νεμέα, παράλληλα με τους επίσημους που γίνονταν στο Άργος. Τελευταίο διάστημα που τελούνταν στη Νεμέα ήταν το 146 π.Χ. με εντολή του Ρωμαίου Μομμίου, αλλά σε μισό αιώνα επανήλθαν στο Άργος. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι στην εποχή του Αδριανού (2ος αι. μ.Χ.) διεξάγονταν χειμερινά Νέμεα σε μια προσπάθεια να ξαναδοθεί ζωή στο παρηκμασμένο ιερό, δίχως να επηρεαστούν οι επίσημοι αγώνες στο Άργος. Παρόλα αυτά από εκείνη την εποχή το ιερό παρουσίαζε εικόνες εγκατάλειψης και σιγά σιγά έσβησε. Υπήρξε μία μικρή αναβίωση με τη δημιουργία ενός πρωτοβυζαντινού οικισμού τον 5ο αι. μ.Χ., αλλά εγκαταλείφθηκε οριστικά έναν αιώνα μετά, λόγω των επιδρομών σλαβικών φύλων στην Πελοπόννησο.

Οι αγώνες: Τα Νέμεα ξεκίνησαν το 573 π.Χ. και τελούνταν ανά δύο χρόνια τον Αύγουστο προς τιμήν του Δία, όταν δεν γίνονταν άλλοι αγώνες. Το έπαθλο των αγώνων ήταν ένα στεφάνι αγριοσέλινου, ενώ στα αθλήματα συμπεριλαμβάνονταν το στάδιο (αγώνας ταχύτητας), ο δίαυλος (αγώνας ημιαντοχής), ο δόλιχος (αγώνας αντοχής), ο οπλίτης δρόμος (τρέξιμο με πλήρη οπλιτική εξάρτυση), η πάλη,  η πυγμαχία, το παγκράτιο και το πένταθλο. Από τους ιππικούς αγώνες λάμβαναν μέρος μόνο η αρματοδρομία με τέθριππο και η ιπποδρομία. Προηγούνταν των αθλητικών αγώνων οι αγώνες σαλπιγκτών και κηρύκων, ενώ στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους προστέθηκαν και οι αγώνες με κιθαρωδό και αυλητή. Οι αθλητές χωρίζονταν σε τρεις ηλικιακές ομάδες: παίδας (12-16 ετών), αγενείους (16-20 ετών) και άνδρας (>20 ετών). Στους ύστερους χρόνους δόθηκε δικαίωμα συμμετοχής και σε γυναίκες.

Αρχαιολογία του ιερού: Το β’ τέταρτο του 6ου αι. π.Χ. έχουμε τις πρώτες ενδείξεις οικοδομικής δραστηριότητας στο ιερό. Τότε θα κτίσθηκε ο πρώτος ναός του Δία (10 x 36 μ.), χωρίς κιονοστοιχία και με αέτωμα μόνο στην πρόσοψη, με ζωγραφικό διάκοσμο. Νοτιοδυτικά του ναού δημιουργήθηκε και το Ηρώο του Οφέλτη, που σε αυτήν την πρώιμη μορφή θα ήταν ένας τεχνητός χωμάτινος τύμβος με τάφο και βωμούς. Γύρω του υπήρχε ιερό άλσος και ίσως κάποιος περίβολος. Το β’ μισό του 6ου αι. π.Χ. και ο ναός και το ηρώο ανακαινίσθηκαν και αναπτύχθηκαν οι απλές κατασκευές  του σταδίου και του ιπποδρόμου.  Τον 5ο αι. π.Χ. ανατίθενται 3 χάλκινα αγάλματα στην πλατεία νότια του ιερού και ανοικοδομούνται εν σειρά 9 κτίρια στο μέσον του, είτε αναθήματα από διάφορες πόλεις-κράτη, είτε θησαυροί (αποθήκες αναθημάτων), είτε λέσχες (χώροι συνάντησης πιστών από τις εκάστοτε πόλεις και εγκαταστάσεις παρασκευής φαγητού). Το τελευταίο τέταρτο του 5ου αι. π.Χ. έγινε μάχη στο ιερό, που προκάλεσε την καταστροφή του αρχαϊκού ναού και των πρώιμων κτιρίων. Το 340 π.Χ. με την επιστροφή των αγώνων στη Νεμέα γίνεται και μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα, κυρίως από τους Μακεδόνες βασιλείς. Το 330 π.Χ. αρχίζει η ανοικοδόμηση του νέου Ναού του Δία από γκρίζο πωρόλιθο και με διαστάσεις 22 x 45 μ. (6 x 12 κίονες στο εξωτερικό και 6 x 4 στο εσωτερικό σε σχήμα Π σε δύο ορόφους). Οι εξωτερικοί κίονες είναι δωρικού ρυθμό, ενώ οι εσωτερικοί ιωνικού και κορινθιακού, κάνοντας το ναό από τα πρωιμότερα παραδείγματα εφαρμογής και των τριών ρυθμών. Έχει λεπτές αναλογίες, ενώ οι μετόπες και τα αετώματα δεν έχουν γλυπτό διάκοσμο. Μπροστά στο ναό υπάρχει ένας μακρύς βωμός μήκους 41 μ. Σήμερα, μετά από ένα μεγάλο αναστηλωτικό πρόγραμμα υπό την καθοδήγηση του καθηγητή της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας, κ. Στήβεν  Μίλλερ, που εργάζεται στη Νεμέα από το 1973, στέκονται 9 κίονες συνολικά από την εξωτερική περίσταση. Στο τέλος του 4ου αι. π.Χ. αναμορφώνεται και το Ηρώο του Οφέλτη, που περικλείεται πια από πεντάπλευρο ακανόνιστου σχήματος περίβολο. Το μεγαλύτερο κοσμικό οικοδόμημα ήταν ο Ξενών, ένα επίμηκες κτίριο μήκους 85 μ. με 14 δωμάτια, που χρησίμευε για τη διαμονή των αθλητών και των προπονητών. Ως προέκτασή του στα δυτικά διέθετε λουτρά, ενώ νότιά του υπήρχε μια σειρά σύγχρονων κατοικιών για το προσωπικό του ιερού. 400 μ. νοτιοανατολικά του ιερού βρίσκεται το στάδιο, που συνδέεται με την ιερή οδό, την οποία ακολουθούσαν οι πιστοί μετά τις θυσίες, καθώς και η ιερά πομπή με τους ιερείς, τους άρχοντες και τους αθλητές. Οι αθλητές σταματούσαν πρώτα στο αποδυτήριο, ένα ορθογώνιο κτίριο με εσωτερική αυλή, οριζόμενο στις τρεις πλευρές από στοές με συνολικά 9 κίονες. Στη νοτιοανατολική γωνία μια μακρά σήραγγα μήκους 36,35 μ. και ύψους 2,5 μ. στεγασμένη με καμάρα οδηγούσε στο στάδιο. Το στάδιο χωρούσε περίπου 30000 θεατές στο κοίλο του, το οποίο δε διέθετε λίθινες κερκίδες, μόνο ορισμένους λίθινους πάγκους για τους αξιωματούχους και μια εξέδρα με ξύλινους πάγκους για τους κριτές. Οι υπόλοιποι θεατές κάθονταν στη φυσική κοιλότητα. Ο στίβος έχει μήκος 178 μ., ενώ στη νότια άκρη σώζεται η βαλβίς (σειρά πλακών με χαραγμένες δύο παράλληλες αυλακώσεις όπου οι δρομείς τοποθετούσαν τα πόδια τους). Μπροστά στα δύο άκρα της βαλβίδος προστέθηκαν λίθινες βάσεις που έφεραν το μηχανισμό της ύσπληγος (δύο κινητοί πάσσαλοι που συγκρατούνταν οριζόντια με δύο τεντωμένα παράλληλα σχοινιά για την αποφυγή πρόωρων εκκινήσεων). Σώζεται επίσης η βάση του καμπτήρα (ξύλινος πάσσαλος, γύρω από τον οποίον έστριβαν οι δρομείς μεγάλων αποστάσεων) λίγα μέτρα μπροστά από την αφετηρία.

Αρχαιολογικό Μουσείο: Κτίσθηκε το 1984 με δωρεά της Τράπεζας των ΗΠΑ και στεγάζει τα πιο αντιπροσωπευτικά ευρήματα των ανασκαφών στην περιοχή.

Αναβίωση των Νεμέων σήμερα: Τα τελευταία χρόνια, συγκεκριμένα από το 1994 γίνεται μια αξιοθαύμαστη προσπάθεια από το Σύλλογο για την Αναβίωση των Νεμέων Αγώνων, που τελούνται στο αρχαίο στάδιο και δίνουν την ευκαιρία σε όλα τα άτομα ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας να ζήσουν την εμπειρία ενός αρχαίου Έλληνα αθλητή, διατηρώντας όσο το δυνατόν περισσότερα αυθεντικά στοιχεία των αρχαίων τελετουργιών και αγώνων. Για περισσότερες πληροφορίες καθώς και για αιτήσεις συμμετοχής δείτε περισσότερα εδώ (https://nemeangames.org/el/).

Άφιξη στη Νεμέα: Η αρχαία Νεμέα βρίσκεται μόλις 1.30 ώρα μακριά από την Αθήνα με αυτοκίνητο (116 χλμ). Για όσους δεν επιθυμείτε να πάτε με δικό σας όχημα υπάρχει η επιλογή να πάρετε το ΚΤΕΛ Κορινθίας με εισιτήριο απλής διαδρομής 12,40€, που διαρκεί 2 ώρες περίπου. Αν επιθυμείτε να αποβιβαστείτε πρώτα στη σύγχρονη κωμόπολη της Νεμέας, από την οποία ο αρχαιολογικός χώρος απέχει 5,4 χλμ., θα πάρετε ταξί, με το οποίο η διαδρομή γίνεται σε 8 λεπτά με κόστος από 5€ έως 7€, ενώ, αν προτιμάτε την πεζοπορία, θα κάνετε 1 ώρα και 7 λεπτά περίπου.

Δρόμος Κρασιού: Η Νεμέα, πατρίδα και βασίλειο της ποικιλίας Αγιωργίτικο, της ευγενέστερης ερυθρής ποικιλίας αμπέλου της νότιας Ελλάδας, αποτελεί τη μεγαλύτερη οινοπαραγωγική περιοχή της χώρας. Η ζώνη που καλλιεργείται το Αγιωργίτικο, από το οποίο παράγεται το φημισμένο κρασί ΠΟΠ Nεμέα, οριοθετήθηκε το 1971 και εκτός από την πόλη της Νεμέας, περιλαμβάνει ακόμα 16 χωριά: Αρχαία Νεμέα, Αρχαίες Κλεωνές, Ασπρόκαμπος, Γαλατάς, Γυμνό, Δάφνη, Καστράκι, Κεφαλάρι, Κούτσι, Λεόντιο, Αηδόνια όπου βρίσκεται ένα από τα σπουδαιότερα Μυκηναϊκά Νεκροταφεία της Πελοποννήσου, Μποζικάς, Μαλανδρένι, Πετρί, Τιτάνη και Ψάρι. Ο επισκέπτης που θα βρεθεί στους Δρόμους του Κρασιού της Νεμέας έχει την ευκαιρία όχι μόνο να περιηγηθεί στους αμπελώνες, αλλά και να γνωρίσει από κοντά τους Έλληνες οινοπαραγωγούς, να ξεναγηθεί στους χώρους παραγωγής, ωρίμανσης και παλαίωσης οίνων των οινοποιείων, να δοκιμάσει νέες και πεπαλαιωμένες σοδειές, να ενημερωθεί μετά τον τρύγο για τα φρέσκα κρασιά της χρονιάς.

Επίσκεψη Αρχαιολογικού Χώρου και Αρχαιολογικού Μουσείου

Τηλ.: 27460 22739

Τιμή Εισιτηρίου (Ισχύει για: Αρχαιολογικό Μουσείο Νεμέας, Ιερό του Διός στη Νεμέα, Στάδιο Νεμέας): Γενική Είσοδος 6€, Μειωμένο 3€

 Ώρες Λειτουργίας:

Για το ωράριο λειτουργίας του αρχαιολογικού χώρου, του Σταδίου και του Μουσείου της Αρχαίας Νεμέας από την 1η Νοεμβρίου 2019 και εξής να επικοινωνείτε με το αρχαιολογικό Μουσείο της Αρχαίας Νεμέας στο παραπάνω τηλέφωνο.

Θερινό: Ανοικτό όλες τις μέρες της εβδομάδας

  • Από 19.04.2019 έως 31.08.2019 : 8:00-20:00
  • 01η έως 15η Σεπτεμβρίου: 8:00-19:30
  • 16η έως 30η Σεπτεμβρίου: 8:00-19:00
  • 1η έως 15η Οκτωβρίου: 8:00-18:30 και
  • 16η έως 31η Οκτωβρίου: 8:00-18:00.

Ημέρες Ελεύθερης Εισόδου:

  • 6 Μαρτίου - Μνήμη Μελίνας Μερκούρη
  • 5 Ιουνίου - Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος
  • 18 Απριλίου - Διεθνής Ημέρα Μνημείων
  • 18 Μαΐου - Διεθνής Ημέρα Μουσείων
  • Το τελευταίο Σαββατοκύριακο Σεπτεμβρίου κάθε έτους (Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς)
  • 27 Σεπτεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Τουρισμού
  • Οι Κυριακές κατά το διάστημα από 1 Νοεμβρίου έως 31 Μαρτίου
  • Οι επίσημες αργίες του Κράτους

 Πηγές:

«Εγκυκλοπαίδεια Δομή», τομ. 20, σελ. 510-514.

Βαλαβάνης, Π. 2017. Ιερά και Αγώνες στην Αρχαία Ελλάδα. Αθήνα: Εκδόσεις Καπόν

http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=1815

https://nemeangames.org/el/