Μνημεία Αρχαιότητας

Ισθμός: Η πύλη της Πελοποννήσου

Στο σημείο που ενώνει την Πελοπόννησο με την Αττική και την υπόλοιπη Ηπειρωτική Ελλάδα αναπτύχθηκε ένα από τα μεγαλύτερα πανελλήνια ιερά, που φιλοξενούσε τους αγώνες των Ισθμίων .

Ο Ισθμός, ως πύλη της Πελοποννήσου, είχε σημαντικότατη γεωγραφική θέση, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη της. Μέσω αυτού, οι έμποροι μετέφεραν τα προϊόντα τους, ίσως και ολόκληρα πλοία, από τον Σαρωνικό (λιμάνι Κεχρεών) στον Κορινθιακό κόλπο (λιμάνι Λεχαίου), αποφεύγοντας έτσι τον περίπλου της Πελοποννήσου. Η οδός αυτή είναι γνωστή ως Δίολκος. 700 μέτρα από τη σημερινή διώρυγα και 1,5 χιλιόμετρο από τις ακτές του Σαρωνικού βρισκόταν το ιερό των Ισθμίων, το οποίο επισκέπτονταν όσοι διέρχονταν από την Ισθμία.

Μυθολογικό πλαίσιο: Τρεις είναι οι επικρατέστεροι μύθοι για την ίδρυση των Ισθμίων. Ο πρώτος εξιστορεί πως ο βασιλιάς της Βοιωτίας, Αθάμας, εξαγριώθηκε με τη σύζυγό του, Ινώ, και τον γιο τους, Παλαίμονα. Τους κυνήγησε και αυτοί έπεσαν στη θάλασσα και πνίγηκαν. Το άψυχο σώμα του παιδιού μεταφέρθηκε από ένα δελφίνι στις ακτές της Ισθμίας, όπου το περιμάζεψε ο Σίσυφος, ο μυθικός βασιλιάς της Κορίνθου, ο οποίος το ονόμασε Μελικέρτη, το έθαψε και ίδρυσε τους αγώνες προς τιμήν του. Πρόκειται για μύθο, που περιγράφει μια πρώιμη νεκρική λατρεία, η οποία στη συνέχεια αντικαταστάθηκε από την ολύμπια λατρεία του Ποσειδώνα.

Σύμφωνα, λοιπόν, με τον δεύτερο μύθο, ιδρυτής του ιερού και των αγώνων ήταν ο Ποσειδώνας μετά από νίκη εναντίον του Ηλίου για την επικυριαρχία της περιοχής.

Ο τρίτος μύθος πρόκειται για μάλλον αθηναϊκή δημιουργία, καθώς υποστηρίζει πως ιδρυτής των αγώνων ήταν ο Θησέας, είτε επειδή απάλλαξε την περιοχή από τους πειρατές, είτε επειδή ήθελε να εξαγνιστεί μετά το φόνο ενός τοπικού ληστή, καθώς επέστρεφε από την Τροιζήνα στην Αθήνα.

Ανεξαρτήτως των ιδρυτικών μύθων, ο Ποσειδώνας υπήρξε αναμφισβήτητα η κύρια λατρευόμενη θεότητα του ιερού, καθώς σχετιζόταν με τη θέση και τη ναυτική δύναμη της Κορίνθου, που κυριαρχούσε με τα εμπορικά της πλοία σε όλη τη Μεσόγειο κατά τη Γεωμετρική και Αρχαϊκή εποχή.

Η εξέλιξη του ιερού: Αρχαιολογικά δεδομένα από την περιοχή – κυρίως στάχτες θυσιών – χρονολογούν λατρευτική δραστηριότητα από τον 11ο αι. π.Χ. Οι θυσίες συνεχίστηκαν σε όλη τη Γεωμετρική περίοδο, όπως υποδεικνύουν τα πρώτα αναθήματα στο ιερό, που αποτελούνται κυρίως από χάλκινες περόνες, πήλινα ειδώλια και λίγα όπλα και τρίποδες.

Το α’ μισό του 7ου αι. π.Χ. οι Κορίνθιοι κτίζουν τον πρώτο ναό του Ποσειδώνα, από τα παλαιότερα δείγματα δωρικού ρυθμού στον ελλαδικό χώρο. Επρόκειτο για έναν επιμήκη περίπτερο ναό με 7 κίονες στις στενές και 18 στις μακρές πλευρές. Ο ναός διέθετε τις εξής σημαντικές καινοτομίες: α) οι τοίχοι του σηκού ήταν λίθινοι μέχρι την κορυφή και διέθεταν εξωτερική ζωγραφική διακόσμηση και β) η στέγη καλύφθηκε για πρώτη φορά με μεγάλα διπλά πήλινα κεραμίδια.

Δημοφιλή αναθήματα στο ιερό κατά τον 7ο και 6ο αι. π.Χ. ήταν τα περιρραντήρια, δηλαδή μαρμάρινες ή πήλινες τελετουργικές λεκάνες, με κατακόρυφη αύξηση και των άλλων αναθημάτων. Ταυτόχρονα, θα κατασκευάστηκε μπροστά στον ναό και ο πρώτος βωμός.

Οι αγώνες: Το 582 π.Χ. οι Κορίνθιοι τύραννοι, που έλεγχαν το ιερό αποφάσισαν να αναδιοργανώσουν την παλαιά γιορτή  στα πρότυπα των Ολυμπιακών Αγώνων. Διεξαγόταν την άνοιξη κάθε δύο χρόνια και συμπεριελάμβανε γυμνικούς και ιππικούς αγώνες. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η άμιλλα νέων, ένα είδος κωπηλασίας, που απουσίαζε στις υπόλοιπες πανελλήνιες εορτές. Εκτός από τους γνωστούς τρεις αγώνες δρόμου – δρόμος σταδίου (ταχύτητας), δίαυλος (ημιαντοχής), δόλιχος (αντοχής) – προστέθηκε και ένας τέταρτος, ο ίππειος, μήκους 4 σταδίων, ίσως προς τιμήν του Ποσειδώνα, ως προστάτη και των αλόγων. Πέραν των αθλητικών πραγματοποιούνταν και μουσικοί και ζωγραφικοί αγώνες, καθώς και απαγγελίας.

Έπαθλο ήταν ένα στεφάνι από πεύκο, το κυρίαρχο δένδρο στην περιοχή και κάτω από το οποίο, σύμφωνα με το μύθο, βρέθηκε το σώμα του Μελικέρτη. Στις αρχές του 5ου αι. π.Χ. το βραβείο άλλαξε και έγινε στεφάνι από σέλινο, όπως στα Νέμεα, ενώ στους Ρωμαϊκούς χρόνους χρησιμοποιούνταν στεφάνια και από τα δύο φυτά.

Η σημασία της περιοχής του Ισθμού, εκτός από την τέλεση πανελλήνιων αγώνων, φαίνεται και από την επιλογή της θέσης ως έδρα των σημαντικότερων πολιτικών συναθροίσεων των ηγετών των πόλεων-κρατών. Ενδεικτικά, εκεί έγινε το 481 π.Χ. το συνέδριο 31 ελληνικών πόλεων, με πρωτοβουλία της Αθήνας και της Σπάρτης για την αντιμετώπιση της περσικής εισβολής του Ξέρξη. Επίσης, εκεί έγιναν και δύο πανελλήνια συνέδρια για να αποφασιστεί η εκστρατεία εναντίον των Περσών το 338 π.Χ. υπό τον Φίλιππο και το 336 π.Χ. υπό τον Αλέξανδρο. Την Ίσθμια επίσης επέλεξε ο Ρωμαίος στρατηγός Φλαμινίνος για να διακηρύξει την ανεξαρτησία των πόλεων-κρατών από τον Μακεδόνα βασιλιά Φίλιππο Ε’, μετά τη νίκη του στις Κυνός Κεφαλές το 197 π.Χ.

Το 67 μ.Χ. ο Νέρων επισκέφθηκε το ιερό και πήρε μέρος στους αγώνες. Οι Κορίνθιοι είχαν παραχωρήσει αυτό το δικαίωμα στους Ρωμαίους, ήδη από τον 4ο αι. π.Χ., με συστηματική συμμετοχή από τα τέλη του 3ου αι. π.Χ., ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για την εκκαθάριση των θαλασσών από τους πειρατές.

Το παλαιό στάδιο: Τον 6ο αι. π.χ. δημιουργήθηκε το πρώτο στάδιο, κοντά στον ναό και τον βωμό του Ποσειδώνα. Αρχαιολογικά κατάλοιπα βοηθούν στη σχεδιαστική αποκατάσταση του στίβου, μήκους 192 μ. (600 πόδια), καθώς και των πρανών που κάθονταν οι θεατές, οι αρχαιότερες σωζόμενες από όλα τα ελληνικά στάδια. Τον 5ο αι. π.Χ. προστέθηκαν νέα αναλήμματα, που αύξησαν τη χωρητικότητα των θεατών. Στην αφετηρία κατασκευάστηκε η ύσπληξ, ένα σύστημα άφεσης, που εμπόδιζε τις πρόωρες εκκινήσεις. Αποτελούταν από ένα τριγωνικό, λίθινο κατώφλι, στη μακρά πλευρά του οποίου υπήρχαν ξύλινοι πάσσαλοι, που όριζαν τις θέσεις 16 δρομέων. Στην κορυφή κάθε πασσάλου υπήρχε οριζόντιο ξύλο που εμπόδιζε την εκκίνηση και, μόνο όταν ο αφέτης άφηνε ελεύθερα τα σχοινιά που το συγκρατούσε, επιτρεπόταν η εκκίνηση. Μετά από λίγες δεκαετίες αυτό το σύστημα εγκαταλείφθηκε και υιοθετήθηκε από μια απλή λίθινη επιμήκη βαλβίδα.

Ο κλασικός ναός του Ποσειδώνα: Μετά από μια μεγάλη πυρκαγιά το 470-60 π.Χ. το ιερό καταστράφηκε και άρχισαν άμεσα εργασίες ανοικοδόμησης. Ο νέος ναός κτίσθηκε στο ίδιο σημείο, αλλά ήταν πλέον αρκετά μεγαλύτερος, αποτελώντας μάλιστα τον δεύτερο μεγαλύτερο της Πελοποννήσου μετά από εκείνον του Δία στην Ολυμπία. Είχε περίσταση 6x13 κίονες, κατασκευασμένος από τοπικό πωρόλιθο, με μαρμάρινη μόνο σίμη και κεραμίδια της στέγης. Στο εσωτερικό διατηρήθηκε η κατά μήκος κιονοστοιχία από 6 κίονες, καθώς και οι δύο είσοδοι στον σηκό που οδηγούσαν στα δύο κλίτη, πιθανώς λόγω της ύπαρξης δύο λατρευτικών αγαλμάτων, του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης. Μαζί με τον ναό μεγάλωσε και ο βωμός για να εναρμονιστεί με τις νέες διαστάσεις. Ο ναός αυτός καταστράφηκε το 390 π.Χ. κατά τη διάρκεια του Κορινθιακού πολέμου και στις εχθροπραξίες με τη Σπάρτη. Μετά την επισκευή του προστέθηκε και δεύτερη, ίσως διώροφη εσωτερική κιονοστοιχία.

Το θέατρο: Κατασκευάστηκε περίπου το 400 π.Χ., στο βάθος μιας φυσικής κοιλότητας, 50μ. βορειοανατολικά του ναού, στο οποίο γίνονταν οι μουσικοί και ποιητικοί αγώνες. Διέθετε ορθογώνια ορχήστρα και πεταλόσχημο κοίλο με θέσεις για 500 θεατές. Τον 4ο αι. π.Χ. προστέθηκαν στο προσκήνιο εγκαταστάσεις για να τοποθετούνται ζωγραφικοί πίνακες ως σκηνικά.

Λατρευτικά σπήλαια: Εκτός του ναού, ίχνη λατρείας ήδη από τους κλασικούς χρόνους βρίσκονται και σε δύο σπήλαια, αποτελούμενα από αυλή και δύο διαμερίσματα. Αυτά διαθέτουν συνολικά 11 ανάκλιντρα λαξευμένα στα τοιχώματα και ορύγματα που χρησιμοποιούνταν ως βωμοί ή εστίες, όπου θα γίνονταν τα λατρευτικά δείπνα. Εκεί θα λατρευόταν κάποιος τοπικός, χθόνιος ήρωας, πιθανώς ο Παλαίμων-Μελικέρτης.

Το νέο στάδιο: Στην ελληνιστική περίοδο εγκαταλείπεται σταδιακά το παλαιό στάδιο και δημιουργήθηκε τον 3ο αι. π.Χ. νέο σε μια φυσική κοιλότητα, 250 μ. νοτιοανατολικά του ναού. Η ανασκαφή του δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί, όμως από δοκιμαστικές τομές φαίνεται πως ο στίβος είχε μήκος 181 μ. και διέθετε στις πλευρές του επιφανειακό  αγωγό με λεκάνες για την παροχή νερού σε αθλητές και θεατές. Στα δύο άκρα του υπάρχουν επιμήκεις πλάκες των λίθινων βαλβίδων, στις οποίες μπορούσαν να παραταχθούν για την εκκίνηση 16 δρομείς. Στα άκρα των βαλβίδων έχουν σωθεί και οι βάσεις των μηχανισμών μιας πιο εξελιγμένης ύσπληγος. Πλέον, μπροστά από τους αθλητές τεντωνόταν ένα σχοινί στο ύψος του στήθους και της μέσης τους. Το σχοινί το συγκρατούσε ο αφέτης με μηχανισμό που αποτελούταν από δύο κατακόρυφους πασσάλους, οι οποίοι έπεφταν και απελευθέρωναν την διαδρομή. Οι θεατές κάθονταν σε πρανή σκαλισμένα στο φυσικό έδαφος, με κλίμακες κατά διαστήματα. Σε ορισμένα σημεία βρέθηκαν και λίθινοι πάγκοι, ίσως για τους κριτές.

Ρωμαική εποχή: Μετά τη λεηλασία της Κορίνθου από τους Ρωμαίους το 146 π.Χ. το ιερό εγκαταλείφθηκε μέχρι τα μέσα του 1ου αι. μ.Χ., όταν και υπάρχουν ξανά δείγματα λατρείας (λάκκοι που έκαιγαν ολοκληρωτικά νεαρούς μαύρους ταύρους για θυσία). Οι αγώνες επανήλθαν το 67 μ.Χ. μετά από επιθυμία του αυτοκράτορα Νέρωνα να συμμετάσχει σε αυτούς. Χρησιμοποιήθηκε το ήδη υπάρχον στάδιο και ανακαινίστηκε το θέατρο. Διευρύνθηκε το κτήριο της σκηνής, η ορχήστρα έγινε ημικυκλική και το κοίλο απέκτησε νέες κερκίδες.

Ο Νέρων, κατά τη διαμονή του στην Κόρινθο, ξεκίνησε τις εργασίες για τη διάνοιξη του Ισθμού, αλλά οι εργασίες σταμάτησαν ένα χρόνο αργότερα, μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα.

Τον 2ο αι. μ.Χ. γίνεται εκτεταμένη ανακαίνιση του ιερού, που δείχνει αναζωπύρωση της λατρείας. Γύρω από το ναό υπάρχει πλέον ορθογώνιος περίβολος με ιωνική κιονοστοιχία και πρόπυλο στη βορειοανατολική πλευρά. Στο εσωτερικό του ναού τοποθετήθηκε μαρμάρινο λατρευτικό σύμπλεγμα όρθιου Ποσειδώνα και καθήμενης Αμφιτρίτης.

Ο ναός του Παλαίμονος-Μελικέρτη: Κατασκευάστηκε τον 2ο αι. μ.Χ. στα νοτιοανατολικά του ναού και ήταν μονόπτερο οικοδόμημα, ναΐσκος δίχως τοίχο με 11 κορινθιακούς κίονες, μέσα στον οποίο τοποθετήθηκε γλυπτό σύμπλεγμα  με δελφίνι να φέρει στη ράχη του το σώμα του νεκρού παιδιού. Δίπλα στον ναό υπήρχε η ιερά πίτυς,  το πεύκο από το οποίο φτιάχνονταν τα στεφάνια των νικητών. Όλος ο χώρος τοιχίστηκε από περίβολο με πρόπυλο.

Τα λουτρά: Βορειοανατολικά του ναού κτίσθηκε ένα συγκρότημα λουτρών, που αποτελούταν από 14 χώρους. Ο κυριότερος ήταν μια μεγάλη κεντρική ορθογώνια αίθουσα με κόγχη και βάθρα για αγάλματα. Το δάπεδο διακοσμούσε ψηφιδωτό ιταλικού τύπου, δηλαδή δίχρωμο, αποτελούμενο από λευκές και μαύρες ψηφίδες, που σχηματίζουν ποικίλες συνθέσεις γεωμετρικών μοτίβων και εικονιστικές παραστάσεις (Τρίτωνας που φέρει Νηρηίδα στην πλάτη του, περιστοιχιζόμενοι από δελφίνια, ψάρια, χταπόδια και άλλα θαλάσσια όντα).

Το τέλος των Ισθμίων: Το ιερό και οι αγώνες συνέχισαν τη λειτουργία τους τουλάχιστον μέχρι το τέλος του 3ου αι. μ.Χ. Έπειτα εγκαταλείφθηκε σταδιακά και πολλά κτίσματα μετατράπηκαν σε ερείπια. Κατά τη διάρκεια των γοτθικών επιδρομών στην Πελοπόννησο το 411-420 μ.Χ. οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να κτίσουν ένα μεγάλο τοίχος, που θα προστάτευε τον Ισθμό. Ξεκινούσε από τον Κορινθιακό και έφτανε μέχρι τον Σαρωνικό και ονομάστηκε Εξαμίλιο, λόγω του μήκους του 6 μιλίων, με 153 πύργους και κεντρικό φρούριο κοντά στο ιερό. Για την οικοδόμησή του χρησιμοποιήθηκε όλο το διαθέσιμο υλικό από τα οικοδομήματα του ιερού, απογυμνώνοντας το από όλες τις υπέργειες κατασκευές του. Η μνημειακή είσοδος των Ρωμαϊκών χρόνων ενσωματώθηκε στο τείχος ως κεντρική πύλη του φρουρίου.

Επίσκεψη Αρχαιολογικού Χώρου και Αρχαιολογικού Μουσείου

Τηλ.: 27410 37244

Τιμή Ενιαίου Εισιτηρίου: Γενική Είσοδος 2€, Μειωμένο 1€

Ώρες Λειτουργίας:

Χειμερινό: Από 07-01-2019 έως 28-02-2019: 08:30-15:30. Από 01-03-2019 έως 31-03-2019: 08:30-16:00 (τις Tρίτες κλειστά)

Θερινό: Από 1η Απριλίου έως και 31η Οκτωβρίου 2020: 08:30-16:00 (τις Tρίτες κλειστά)

Ελεύθερη είσοδος: 6/3, 18/4, 18/5, 28/10, τελευταίο Σαββατοκύριακο Σεπτεμβρίου, 1η Κυριακή του μήνα από 1/11 έως 31/3. Κλειστά την Κυριακή του Πάσχα και την Πρωτομαγιά, επίσημες αργίες του Κράτους. Τη Μεγάλη Παρασκευή λειτουργούν 12:00-17:00 και το Μεγάλο Σάββατο 08:30-16:00. O χώρος και το Μουσείο θα είναι ανοιχτά τη Δευτέρα του Πάσχα, Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος, Δεκαπενταύγουστο και 28ης Οκτωβρίου.

Πρόσβαση στο Μουσείο: Από την παλαιά Εθνική Οδό Αθηνών-Κορίνθου μετά τον Ισθμό στρίβουμε αριστερά για Επίδαυρο. Υπάρχει πινακίδα με την ένδειξη «Αρχαιολογικό Μουσείο Ισθμίας».

 

Πηγές:

Βαλαβάνης, Π. 2017. Ιερά και Αγώνες στην Αρχαία Ελλάδα. Αθήνα: Εκδόσεις Καπόν

http://odysseus.culture.gr/h/1/gh155.jsp?obj_id=3377