Ο μυκηναϊκός θολωτός τάφος του "Μινύα". Ο μυκηναϊκός θολωτός τάφος του "Μινύα".
Μνημεία Αρχαιότητας

Ορχομενός: Η πατρίδα των Μινυών

Στη βόρεια πλευρά της της πεδιάδας της Κωπαΐδας είναι κτισμένη η κωμόπολη του Ορχομενού που κρύβει χιλιάδες χρόνια ιστορίας και έχει να επιδείξει σημαντικότατα μνημεία.

Προϊστορία και Μυθολογία: Υπάρχουν πολυάριθμες μυθολογικές αναφορές για τον Ορχομενό. Ο σημαντικότερος μυθικός κύκλος ξεκινάει από τον βασιλιά Αθάμα που είχε παιδιά τον Φρίξο και την Έλλη. Με τον Ορχομενό επομένως συνδέεται ο μύθος του χρυσόμαλλου δέρατος και της Αργοναυτικής εκστρατείας.

Ο Ορχομενός φαίνεται να κατοικήθηκε από τη νεολιθική περίοδο, γύρω στο 6000 π.Χ. Μεγάλη ακμή όμως γνώρισε κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού μεταξύ 1600 και 1100 π.Χ., όταν κατοικήθηκε από ένα προϊστορικό φύλο, που στις κλασικές πηγές αναφέρονται ως Μινύες. Την περίοδο εκείνη η περιοχή γνώρισε μεγάλη ακμή. Χαρακτηριστικό της μεγάλης ανάπτυξης της κοινωνίας των Μινυών είναι τα αποστραγγιστικά έργα που έγιναν τότε, για την πρώτη αποξήρανση της Κωπαΐδας. Ο Όμηρος κάνει αναφορά στην Ιλιάδα για τον πλούτο των κατοίκων του Ορχομενού. Η πόλη συμμετείχε στον Τρωικό πόλεμο με αρχηγούς τον Ασκάλαφο και τον Ιάλμενο.

Ιστορική αναδρομή: Στα ιστορικά χρόνια οι Βοιωτοί με αφετηρία τη Θήβα σταδιακά κατέλαβαν όλη σχεδόν την περιοχή της σημερινής Βοιωτίας, μαζί και τον Ορχομενό, ο οποίος περνάει μια φάση παρακμής. Μετέπειτα όμως, από τον 8ο αι. π.Χ. θα αποτελέσει μια σημαντική πόλη του κοινού των Βοιωτών.

Κατά τη διάρκεια του Κορινθιακού πολέμου (395-387 π.Χ. με κύριους αντιπάλους τη Σπάρτη και τη Θήβα) η πόλη βρέθηκε στο πλευρό των Σπαρτιατών, που  διατηρούσαν στην πόλη φρουρά. Το 375 π.Χ., οι Θηβαίοι με αρχηγό τον Πελοπίδα εκμεταλλεύτηκαν την απουσία της σπαρτιατικής φρουράς και κατέλαβαν αιφνιδιαστικά τον Ορχομενό. Λίγο μετά συγκρούστηκαν με τους Σπαρτιάτες στην πόλη Τεγύρα, κοντά στον Ορχομενό. Στη Μάχη της Τεγύρας επικράτησαν οι Θηβαίοι. Κατά τη διάρκεια της Θηβαϊκής ηγεμονίας, οι Θηβαίοι κατάστρωσαν σχέδιο για την καταστροφή του Ορχομενού, επειδή είχε συμμαχήσει με τη Σπάρτη. Τα σχέδια ματαίωσε ο Επαμεινώνδας που διαφώνησε. Όμως, το 364 π.Χ., που ο Επαμεινώνδας βρισκόταν σε αποστολή στο Βυζάντιο, οι Θηβαίοι υλοποίησαν τα σχέδιά τους και κατέστρεψαν τον Ορχομενό.

Η πόλη αποκαταστάθηκε από τους Φωκείς κατά τον Τρίτο Ιερό Πόλεμο (356-346 π.Χ.), άλλα καταστράφηκε για δεύτερη φορά από τους Θηβαίους το 353 π.Χ. Ο Φίλιππος μετά την επικράτησή του στη Μάχη της Χαιρώνειας ανοικοδόμησε ξανά τον Ορχομενό. Οι Μακεδόνες ανοικοδόμησαν το κάστρο της πόλης που σώζεται έως σήμερα και για ένα διάστημα όρισαν τον Ορχομενό ως έδρα του Βοιωτικού κοινού. Η πόλη παρήκμασε μετά τις λεηλασίες που πραγματοποίησε ο Ρωμαίος στρατηγός Σύλλας στην περιοχή το 86 π.Χ.

Η πόλη διατηρούσε σημαντικά ιερά και μνημεία τον 2ο αι. μ.Χ., όταν την επισκέφθηκε ο Παυσανίας. Στον Ορχομενό λατρεύονταν κυρίως οι Χάριτες και προς τιμήν τους οργανώνονταν τα Χαριτήσια.

Μνημεία: Ο Ορχομενός διαθέτει αρκετά αξιοθέατα που σχετίζονται με τη μεγάλη του ιστορία. Τα σημαντικότερα είναι ο αρχαιολογικός του χώρος με τον θησαυρό του Μινύα και το αρχαίο θέατρο, ο βυζαντινός ναός της Παναγίας της Σκριπούς, το κάστρο του και οι πηγές των Χαρίτων.

Ο θολωτός τάφος του Ορχομενού, γνωστός ως τάφος του «Μινύα», είναι ένας από τους σημαντικότερους και μεγαλύτερους θολωτούς τάφους της Μυκηναϊκής περιόδου. Βρίσκεται κοντά στα ερείπια του προϊστορικού οικισμού και κατασκευάστηκε το 1250 π.Χ. περίπου για να ταφούν τα προεξέχοντα πρόσωπα της πόλης.

Ο τάφος ήταν υπέργειος και ο δρόμος του αρχικά είχε μήκος 30 μ. Η είσοδός του είναι κατασκευασμένη από ασβεστόλιθο, έχει ύψος 5,46 μ., πλάτος 2,70 μ. στο κατώτερο και 2,43 μ. στο ανώτερο μέρος και έκλεινε με ξύλινη θύρα. Το υπέρθυρό της, που διατηρείται στη θέση του, είναι κατασκευασμένο από μόνο ένα λίθο μήκους περίπου 6 μ. και βάρους πολλών τόνων. Ο θάλαμος είναι κυκλικός, με διάμετρο 14 μ. και περίπου το ίδιο ύψος. Η θόλος, όπως αναφέρει και ο Παυσανίας, ήταν κτισμένη με τον εκφορικό τρόπο και στην κορυφή της υπήρχε το λεγόμενο «κλειδί», ο λίθος που τηρούσε την ισορροπία και τη συνοχή της. Στη βορειοανατολική πλευρά του θαλάμου ανοίγεται μικρό ορθογώνιο πλευρικό δωμάτιο, στο οποίο έμπαινε κανείς από μικρή θύρα ύψους 2,12 μ. Παρόμοιο πλευρικό δωμάτιο υπάρχει σε δύο ακόμη περιπτώσεις βασιλικών τάφων: στον θολωτό τάφο του Ατρέως στις Μυκήνες, που ήταν σύγχρονος με τον τάφο του Μινύου, και στον θολωτό τάφο Α στις Αρχάνες της Κρήτης. Η είσοδος του τάφου και ο κυκλικός θάλαμος είχαν διακοσμηθεί με χάλκινους ρόδακες, όπως δείχνουν οπές στους τοίχους για την προσάρτησή τους, ενώ την οροφή του πλευρικού δωματίου αποτελούσαν τέσσερις ασβεστολιθικές πλάκες με ανάγλυφη διακόσμηση από σπείρες, ρόδακες και άνθη παπύρου. Στο κέντρο του θαλάμου σώζεται μαρμάρινο βάθρο μήκους 5,73 μ., που προστέθηκε κατά την ελληνιστική εποχή και επάνω του ήταν στημένα αγάλματα των θεών.

Ο τάφος σωζόταν ακέραιος τουλάχιστον μέχρι την εποχή του Παυσανία, το 2ο αι. μ.Χ. Στους αιώνες που ακολούθησαν, το μνημείο σταδιακά καλύφθηκε με επιχώσεις, αλλά εξακολουθούσε να είναι ορατό. Ανασκάφηκε για πρώτη φορά το 1880 από τον Ερρίκο Σλήμαν και συνεχίστηκε η ανασκαφική έρευνα από τη Βαυαρική Ακαδημία Επιστημών μεταξύ 1903 και 1905.

Το θέατρο του Ορχομενού κατασκευάστηκε τον 4ο αι. π.Χ. Η σημερινή μορφή του μνημείου είναι το αποτέλεσμα συνεχών ανακατασκευών και προσθηκών που έλαβαν χώρα σε όλη τη διάρκεια της περιόδου χρήσης του. Η πρώτη ανακατασκευή του χρονολογείται στον 2ο αι. π.Χ., ενώ μια τελευταία επέμβαση εκτιμάται ότι έγινε τον 3ο αι. μ.Χ. Η μορφή του θεάτρου αποκρυσταλλώθηκε τον 2ο αι. π.Χ. Τότε κατασκευάστηκε το μαρμάρινο κοίλο, το μαρμάρινο σκηνικό οικοδόμημα και σχηματίστηκε η άντυγα του θεάτρου. Την ίδια περίοδο η είσοδος της βόρειας παρόδου παίρνει μνημειακή μορφή με την κατασκευή διπλού ανοίγματος ενώ στο βόρειο άκρο του θεάτρου δημιουργείται διπλή κλίμακα που οδηγούσε τους θεατές στα ψηλότερα σημεία του κοίλου. Στον χώρο του θεάτρου πραγματοποιούνταν μουσικοί αγώνες προς τιμήν των Χαρίτων, του Δία και του Διονύσου. Αποκαλύφθηκε το 1973 και διατηρείται σήμερα σε αρκετά καλή κατάσταση.

Η Μακεδονική Ακρόπολη: τα οχυρωματικά τείχη του Ορχομενού είναι χτισμένα με τους κανόνες της πολεμικής αρχιτεκτονικής. Άρχιζαν από τους ανατολικούς πρόποδες του Υφάντειου λόφου και σχηματίζοντας ένα τεράστιο τρίγωνο αγκάλιαζαν με την πλατιά τους βάση την πλαγιά του βουνού, πάνω από τον θολωτό τάφο του Μινύα, κι έφταναν με το οξύ τους μέρος στην κορυφή. Εκεί σε ύψος 233 μέτρων κι επάνω σε έναν πελώριο βράχο υψώνεται ένας τετράγωνος κι επιβλητικός πύργος. Η πρόσβαση στη Μακεδονική ακρόπολη του Ορχομενού μπορεί να γίνει μόνο με πεζοπορία 45-60 λεπτών.

Ο ναός της Παναγίας της Σκριπούς ήταν αυτός που έδωσε και το όνομα του στο ένα από τα δύο χωριά που αποτέλεσαν τον σύγχρονο Ορχομενό. Αποτελεί το αρχαιότερο βυζαντινό μνημείο της Βοιωτίας και ένα από τα σπουδαιότερα της Ελλάδας, με την σημερινή περίπου μορφή της να κτίστηκε το 873/874 μ.Χ. πιθανόν ως ταφικό μνημείο του Λέοντα, πρωτοσπαθάριου της ανακτορικής φρουράς του βυζαντινού αυτοκράτορα. Λειτουργούσε ως το καθολικό ανδρικής μονής και είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου, αλλά και στους αποστόλους Πέτρο και Παύλο. Μόνο κατά τον 19ο αι. άρχισε να λειτουργεί ως ενοριακός ναός. Οφείλει την ονομασία της στις πολυάριθμες επιγραφές που υπάρχουν πάνω στις πέτρες που έχουν χρησιμοποιηθεί για την οικοδόμηση του. Οι πέτρες έφεραν αρχαιοελληνικές επιγραφές γιατί προέρχονταν από τα ερείπια της αρχαίας πόλης του Ορχομενού. Η αρχική ονομασία του λοιπόν πρέπει να σχετιζόταν με το λατινικό scriptus που σημαίνει επιγραφή και με παραφθορά να εξελίχθηκε σε Σκριπού.

Πηγές Τριών Χαρίτων: Στους βόρειους πρόποδες του Υφάντειου λόφου, στο βορειοδυτικό άκρο του Ορχομενού βρίσκεται η Ακιδαλία πηγή της Αφροδίτης ή πηγή των Χαρίτων. Σε αυτήν οι αρχαίοι Ορχομένιοι κατέβαιναν για νερό από πελεκημένη στο βράχο σκάλα, γιατί μέχρι εκεί έφτανε η λίμνη της Κωπαΐδας.

Κατά την ελληνική μυθολογία εδώ γεννήθηκαν και λούζονταν οι θυγατέρες του Δία και της Ευρυνόμης, η Αγλαΐα, η Ευφροσύνη και η Θάλεια, γνωστές ως οι τρείς Χάριτες που συνόδευαν τη θεά Αφροδίτη. Όπως μας πληροφορεί ο Όμηρος στην Ιλιάδα, στην Ακιδαλία πηγή οι Χάριτες έλουζαν την Αφροδίτη, την αρωμάτιζαν και την έντυναν με τον «αμβρόσιο πέπλο» που τον ύφαιναν αυτές οι ίδιες.

Ο επισκέπτης από τον πεζόδρομο που αρχίζει ακριβώς απέναντι από την Παναγία της Σκριπούς, σε 250 μ. θα φτάσει στην Ακιδαλία πηγή. Από εδώ μπορεί να συνεχίσει τον πεζόδρομο δίπλα στις πηγές του Μέλανα ποταμού (Μαυροπόταμος), μέσα σε καταπράσινο και μεγάλης φυσικής ομορφιάς τοπίο. Θα δει το νερό σε πολλά σημεία να αναβλύζει από τον βράχο παγωμένο και πεντακάθαρο. Σε 500 μ. Θα συναντήσει το πρώτο εκτροφείο και μονάδα παραγωγής καπνιστής πέστροφας και λίγο παρακάτω (200 μ.) μπορεί να ξαποστάσει στον περίβολο από το γραφικό εκκλησάκι της Ζωοδόχου Πηγής, πάντοτε δίπλα στο ποτάμι. Συνεχίζοντας και σε 100 μ. περίπου θα βρει το αναψυκτήριο που κατασκεύασε ο Δήμος. Αφού προσπεράσει και το αναψυκτήριο σε 200 μ. θα φτάσει στο σημείο που οι Ορχομένιοι ονομάζουν «Πηγές», ένα τοπίο με κρυστάλλινα νερά. Τέλος συνεχίζοντας τον δρόμο δίπλα στο ποτάμι και σε 500 μ. θα συναντήσει και το δεύτερο εκτροφείο και μονάδα παραγωγής καπνιστής πέστροφας, που είναι φημισμένη σε όλη την Ευρώπη. Την όμορφη αυτή διαδρομή μπορεί κανείς να την πραγματοποιήσει είτε με τα πόδια είτε με αυτοκίνητο.

Διοικητικές Πληροφορίες:

Υπηρεσιακή Μονάδα: Εφορεία Αρχαιοτήτων Βοιωτίας

Ορχομενός, Νομός Βοιωτίας

Τηλέφωνο: 2262023559

Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Εισιτήρια (Τάφος Μινύα): Ολόκληρο: 3€, Μειωμένο: 2€

Ώρες Λειτουργίας: 08:00 -15:00

Άφιξη: Ο Ορχομενός απέχει από την Αθήνα 113 χλμ. μέσω ΕΟ3 (1 ώρα και 40 λεπτά με Ι.Χ.) και 13 χλμ. από τη Λιβαδειά. Τα μνημεία βρίσκονται εντός της κωμόπολης.

Πηγές:

Chisholm H., 1911. “Orchomenus” . Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.

http://odysseus.culture.gr/h/2/gh255.jsp?obj_id=5341

https://www.orchomenos.gr/