Μνημεία Αρχαιότητας

Γλας: Η Μυκηναϊκή Ακρόπολη της Βοιωτίας

Στον βορειονατολικό μυχό του λεκανοπεδίου της Κωπαΐδας εξέχει από την επίπεδη πεδιάδα ένα χαμηλό βραχώδες ύψωμα, που λόγω της θέσης και της διαμόρφωσής του αποτέλεσε κατά την αρχαιότητα οχυρό των πληθυσμών που ήταν εγκατεστημένοι στη περίμετρο της λεκάνης.

Η περιοχή της Κωπαΐδας πιθανόν αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες αγροτικές κοινωνίες του μυκηναϊκού κόσμου, που βρίσκονταν, μάλλον, υπό τον έλεγχο των Μινύων του Ορχομενού. Σε αυτό συνέβαλε το εντυπωσιακό για την εποχή έργο της αποξήρανσης της λίμνης, με την κατασκευή φραγμάτων και σηράγγων, που διοχέτευαν το νερό στον κόλπο της Λάρυμνας, μετατρέποντας τη λίμνη σε εύφορη πεδιάδα. Πριν από την αποξήρανση της λίμνης η τοποθεσία της ακρόπολης ήταν νησί. Τα αποξηραντικά έργα κατέρρευσαν στο τέλος της Μυκηναϊκής εποχής, είτε από καταστροφές είτε από παραμέληση και η λίμνη ξαναπλημμύρισε καθ’ όλη τη διάρκεια της Κλασικής αρχαιότητας και μέχρι τον 19ο αι., όταν αποξηράθηκε για δεύτερη φορά.

Δεν είναι γνωστό σήμερα το πώς ονομαζόταν αυτή η οχυρωμένη τοποθεσία στην αρχαιότητα. Το τοπωνύμιο Γλας είναι πολύ μεταγενέστερο και πιθανόν είναι παραφθορά του αλβανικού κουλά που σημαίνει φρούριο, ενώ σήμερα οι κάτοικοι της περιοχής το ονομάζουν Παλαίκαστρο ή Κάστρο.

Η ακρόπολη στον Γλα είναι η μεγαλύτερη σε έκταση οχυρωμένη μυκηναϊκή ακρόπολη της Ελλάδας, η οποία έχει διατηρηθεί σήμερα και βρίσκεται πάνω σε χαμηλό βράχο που εξέχει κατά 20 με 40 μ., από την πεδιάδα. Η κατασκευή της ακρόπολης είχε γίνει με οικοδομικό υλικό γιγαντιαίους ογκόλιθους, στα πρότυπα των υπολοίπων κυκλώπειων μυκηναϊκών κατασκευών. Το μήκος της περιμέτρου του τείχους είναι 3 χλμ., το δε πάχος 3 με 5 μ. Η οχυρωμένη έκταση έχει σχήμα ακανόνιστου τριγώνου και καλύπτει επιφάνεια 200 στρεμμάτων, με σχετικά ομαλή και επίπεδη κορυφή αλλά απότομες κλιτές, κυρίως προς τον βορρά. Διαθέτει τέσσερις πύλες, στον βορρά, τα δυτικά, τον νότο και τα νοτιοανατολικά, στις οποίες οδηγούσαν περίτεχνα κατασκευασμένες ράμπες. Η οχύρωση μπορεί να χρονολογηθεί στην Υστεροελλαδική ΙΙΙ Β περίοδο (περ. 1300 π.Χ.).

Εσωτερικά των τειχών παλαιότερα θεωρείτο πως υπήρχε κάποιο ανακτορικό συγκρότημα. Πρόσφατες ευρήματα όμως υποδεικνύουν πως μάλλον επρόκειτο για στρατιωτική εγκατάσταση με πληθώρα αποθηκών. Λίγα είναι τα μόνιμα κτίσματα μέσα στα τείχη (καλύπτουν περίπου το ¼ του χώρου). Ο υπόλοιπος χώρος θα χρησίμευε για την κατασκευή κτισμάτων προσωρινού χαρακτήρα, στα οποία θα κατέφευγαν οι αγρότες της περιοχής σε περίπτωση επίθεσης.

Το βασικό κτίριο της ακρόπολης του Γλα είναι το «Μέλαθρον», κατασκευασμένο σε τεχνικό κυκλώπειο άνδηρο, που καλύπτει έκταση 1870 τ.μ. Αποτελείται από δύο πτέρυγες, η κάθε μία με 63 μ. μήκος και 12-16,50 μ. πλάτος, οι οποίες ενώνονται στη δεξιά πλευρά. Η βόρεια πτέρυγα ακουμπά στο τείχος έτσι ώστε η εξωτερική όψη να λειτουργεί ως οχυρό. Η ανατολική πτέρυγα είναι σε ευθεία αφήνοντας ανάμεσα στις δύο πτέρυγες έναν ανοικτό τριγωνικό χώρο, ο οποίος λειτουργούσε ως αυλή. Το μέλαθρο έχει δύο εισόδους, μια στο τέλος κάθε πτέρυγας, παρόμοιου μεγέθους και σχεδίου με τις εσωτερικές θύρες. Το εσωτερικό αποτελείται από μια σειρά μικρών χωριστών οικοδομημάτων, τα οποία περιλαμβάνουν έως και τρία δωμάτια. Πιθανόν κτίστηκε ως κατοικίες δύο ισότιμων αξιωματούχων με διαφορετικές δικαιοδοσίες, ίσως αφενός την επίβλεψη και συντήρηση των ζωτικών αποστραγγιστικών έργων και αφετέρου με τη συγκέντρωση και φύλαξη της παραγωγής της περιοχής.

Υπάρχουν κάποια στοιχεία πως η ανθρώπινη παρουσία στον Γλα δεν ήταν περιορισμένη στη Μυκηναϊκή περίοδο, αλλά έχει βρεθεί κεραμική που χρονολογείται από την Νεολιθική εποχή, αλλά και στα Βυζαντινά χρόνια. Παρόλα αυτά δεν φαίνεται να κατοικούταν την Αρχαϊκή, την Κλασική και τη Ρωμαϊκή εποχή.

Στην ακρόπολη του Γλα πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες ανασκαφές, στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα, από Γάλλους αρχαιολόγους. Την περίοδο 1955-61 πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές από τον αρχαιολόγο Ι. Θρεψιάδη, αλλά και τις περιόδους 1981-83 και 1990-91 από τον αρχαιολόγο Σπύρο Ιακωβίδη και την Αρχαιολογική Εταιρεία. Από τα ευρήματα ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ψημένα κεραμίδια που υποδεικνύουν ότι κάποια τουλάχιστον μυκηναϊκά κτίσματα διέθεταν κεραμοσκεπές παρόμοιες με αυτές της Κλασικής αρχαιότητας.

Εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι, αν και τα κτίσματα ήταν απλώς λειτουργικά, ήταν σχεδόν όλα διακοσμημένα με τοιχογραφίες. Θραύσματα από την επίστρωση των τοίχων, με χρώμα και αποσπάσματα σχεδίων, έχουν βρεθεί όχι μόνο στο μέλαθρον, που ίσως θα ήταν φυσικό, αλλά και σε πολλά από τα μικρά δωμάτια των δύο πτερύγων. Τα θραύσματα αυτά μαρτυρούν για την προσεγμένη κατασκευή, τα περίτεχνα σχέδια και τα αρμονικά τους χρώματα.

Οι παλαιότεροι ανασκαφείς, A. de Ridder και I. Θρεψιάδης που εργάστηκαν στο μέλαθρο και στη δυτική πτέρυγα των αποθηκών είχαν φέρει στο φως κομμάτια τοιχογραφιών από τα οποία ο πρώτος δεν φύλαξε τίποτε και ο δεύτερος πολύ λίγα. Το ανατολικό οικοδόμημα απέδωσε πάνω από 1000 τέτοια κομμάτια, μερικά με παραστάσεις, από τις οποίες προέκυψε και μία τουλάχιστον σύνθεση που περιλάμβανε δελφίνια και αργοναύτες μεταξύ μιας ζώνης από ρόδακες με κισσόφυλλα επάνω και ορθομαρμαρώσεως από κάτω. Υπάρχουν, επίσης, τμήμα κτηρίου, μικρογραφικό αντρικό κεφάλι και θαλάσσια χλωρίδα. Και στην σιταποθήκη στο νότιο άκρο του κτηριακού συμπλέγματος βρέθηκε ένα κομμάτι που εικονίζει αποσπασματικά δύο λευκές γυναικείες κατατομές σε γαλάζιο φόντο. Μία μαύρη γραμμή τερματίζει από κάτω τα πρόσωπα. H παράσταση είναι προφανώς μία παραλλαγή του γνωστού και από αλλού θέματος «γυναίκες στο παράθυρο». Στον ίδιο χώρο βρέθηκαν σπαράγματα θριγκού κτιρίου και πλοκάμων κεφαλοπόδων. Άλλα ανάλογα διακοσμητικά μοτίβα προέρχονται και από το δωμάτιο στο βόρειο τέρμα του συγκροτήματος.

Διοικητικές Πληροφορίες:

Υπηρεσιακή Μονάδα: Εφορεία Αρχαιοτήτων Βοιωτίας

Κάστρο (Νομός Βοιωτίας)

Τηλέφωνο: 2262027913, 2262023559

Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Υπαίθριος χώρος. Ανοικτός συνεχώς.

Πρόσβαση: Έξοδος για Κάστρο από την εθνική οδό Αθήνας - Λαμίας ακολουθώντας τις πινακίδες για Λάρυμνα. Μετά από σύντομη διαδρομή, ακολουθούμε τον παράδρομο με την πινακίδα «Αρχαιολογικός Χώρος Γλα». Η διαδρομή με Ι.Χ. από Αθήνα απέχει 105 χλμ. μέσω της ΕΟ3 και διαρκεί 1 ώρα και 30 λεπτά περίπου.

Πηγές:

http://odysseus.culture.gr/h/3/gh355.jsp?obj_id=2421

http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=9822

https://www.orchomenos.gr/archaiologikoi-chwroi/gla/