Υποθετική αναπαράσταση ανθρώπινης δραστηριότητας με εκμαγεία μέσα στο σπήλαιο. Υποθετική αναπαράσταση ανθρώπινης δραστηριότητας με εκμαγεία μέσα στο σπήλαιο.
Μνημεία Αρχαιότητας

Σπήλαιο Πετραλώνων: Οι απαρχές του ανθρώπου στην Ευρώπη

Κοντά στο χωριό Πετράλωνα της Χαλκιδικής, στους δυτικούς πρόποδες του όρους Κατσίκα, βρίσκεται το ομώνυμο σπήλαιο ή αλλιώς «Κόκκινων Πετρών», το οποίο παίζει σημαντικότατο ρόλο στη μελέτη της εξέλιξης του ανθρώπινου είδους καθώς και της παρουσίας του στην ευρωπαϊκή ήπειρο.

Το σπήλαιο σχηματίστηκε πριν από ένα και πλέον εκατομμύριο χρόνια μέσα σε ασβεστόλιθους και έχει έκταση περίπου 10000 τ.μ., με μεγάλες αίθουσες κοσμημένες με πολύχρωμους σταλαγμιτικούς σχηματισμούς. Ο επισκέπτης, αφού διασχίσει την οριζόντια τεχνητή σήραγγα, φτάνει στο σπήλαιο και, ακολουθώντας τη διευθετημένη διαδρομή, μήκους περίπου 300 μ., διέρχεται από τις κυριότερες αίθουσες και θαλάμους του.

Η αρχική είσοδος του σπηλαίου σήμερα είναι σφραγισμένη. Ήταν ένα κυκλικό άνοιγμα στην οροφή μιας μεγάλης αίθουσας, από το οποίο εισέρχονταν άνθρωποι και ζώα για πολλές δεκάδες χιλιετίες. Από αυτό έπεφταν στο εσωτερικό πέτρες και χώματα, σχηματίζοντας με τα χρόνια έναν τεράστιο κώνο, ο οποίος σταδιακά έφραξε τελείως την είσοδο.

Το σπήλαιο ανακαλύφθηκε το 1959 από κατοίκους του χωριού, που βρήκαν στο εσωτερικό του πολλά απολιθωμένα οστά ζώων, και έγινε γνωστό για τα παλαιοντολογικά και παλαιοανθρωπολογικά του ευρήματα. Το 1960 βρέθηκε τυχαία από τον κάτοικο των Πετραλώνων, Χ. Σαρηγιαννίδη, ένα απολιθωμένο ανθρώπινο κρανίο. Πρόκειται για το αρχαιότερο ανθρώπινο λείψανο που έχει βρεθεί μέχρι σήμερα στον ελλαδικό χώρο, το οποίο ανήκει σε πρώιμο μεταβατικό στάδιο ανάμεσα στον Homo erectus και τον αρχαϊκό Homo sapiens (Ανατομικά Σύγχρονο Άνθρωπο). Η αξία του ευρήματος και η μοναδικότητά του έδωσαν αφορμή σε μια σειρά εργασιών μέσα και έξω από το σπήλαιο. Το 1968 και την περίοδο 1974-1988 διενεργήθηκαν ανασκαφές στο σπήλαιο από τον παλαιοανθρωπολόγο Άρη Πουλιανό.

Το κρανίο: Ανακαλύφθηκε  μέσα στο ασβεστολιθικό σπήλαιο κολλημένο και καλυμμένο από έναν σταλαγμίτη 23 εκ. πάνω από το έδαφος, ενώ στο ίδιο το έδαφος υπήρχε ο σκελετός του. Καταχωρημένο ως Petralona 1, αποτελεί μοναδικό εύρημα, καθώς είναι ιδιαίτερα μεταβατικό στη μορφολογία του τόσο πολύ, ώστε ορισμένοι πιστεύουν πως αντιπροσωπεύει μια ενδιάμεση κατάσταση ανάμεσα στον Homo neanderthalensis και τον πιο αρχέγονο πρόγονό του. Στην πραγματικότητα μοιράζεται αρκετά χαρακτηριστικά και με άλλα απολιθώματα Νεάντερταλ, αλλά υπάρχουν επίσης και χαρακτηριστικά πολύ πρωτόγονα. Στη γενική του εμφάνιση το Petralona 1 έχει το πρόσωπο ενός Νεάντερταλ αλλά το κρανίο ενός πιο αρχαϊκού τύπου. Αρχικά ταξινομήθηκε ως Homo neandertalensis, αλλά αργότερα επαναπροσδιορίστηκε ως Homo erectus. Ο Πουλιανός υποστήριξε πως αποτελεί ένα νέο είδος ανθρωποειδούς, που δεν έχει σχέση με τον Homo erectus και το οποίο ο ίδιος ονόμασε «Αρχάνθρωπο» και το χρονολόγησε στα 700000 χρόνια πριν. Σήμερα, οι περισσότεροι ερευνητές, μέσω συγκριτικής έρευνας, συμφωνούν ότι ανήκει στο είδος των απολιθωμάτων που βρέθηκαν στην Αταπουέρκα της Ισπανίας και άλλα σημεία στην Ευρώπη, του είδους Homo heidelbergensis, ο οποίος τοποθετείται χρονικά και εξελικτικά μετά στον Homo erectus και πριν τον Άνθρωπο του Νεάντερταλ και του Σύγχρονου Ανθρώπου, των οποίων πιθανώς αποτελεί και τον πιο πρόσφατο κοινό πρόγονο. Άλλωστε, η πιο πρόσφατη χρονολόγηση, βασισμένη σε τεχνικές αντήχησης ηλεκτρονίου σε συνδυασμό με ραδιοχρονολόγηση και στρωματογραφικά δεδομένα, αποδίδει το ελάχιστο χρονικό βάθος των 200000 χρόνων. Ωστόσο, η μορφολογία του κρανίου υποδεικνύει με μεγαλύτερη ακρίβεια στο χρονικό βάθος των 300000 ή 400000 χρόνων. Εκμαγεία του έχουν τοποθετηθεί τόσο μέσα στο σπήλαιο, όσο και στο Ανθρωπολογικό Μουσείο Πετραλώνων και το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, ενώ τα αυθεντικά λείψανα φυλάσσονται στο τμήμα Γεωλογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Άλλα ευρήματα: Οι ανασκαφές που διενεργήθηκαν στο εσωτερικό του σπηλαίου, αρχικά από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και στη συνέχεια από την Ανθρωπολογική Εταιρεία Ελλάδος, απέδωσαν πολυάριθμα ευρήματα της Παλαιολιθικής Εποχής, τα οποία χρονολογούνται από το Μέσο Πλειστόκαινο, περίπου πριν από 600000 - 300000 χρόνια. Πρόκειται δηλαδή, για μια από τις αρχαιότερες αρχαιολογικές θέσεις της Ευρώπης. Το σπήλαιο χρησίμευε τότε ως καταφύγιο ανθρώπων, αλλά και σαρκοβόρων ζώων. Άνθρωποι και σαρκοβόρα δεν ζούσαν βέβαια μαζί, αλλά εναλλάσσονταν. Από τη δραστηριότητα των παλαιολιθικών ενοίκων του έχουν διασωθεί κυρίως οστά από τα διατροφικά τους κατάλοιπα, τα οποία μαρτυρούν τις κυνηγετικές τους πρακτικές και τις διατροφικές τους συνήθειες, καθώς και τα λίθινα εργαλεία τους, μαρτυρίες της τεχνολογίας και του πολιτισμού τους. Όταν οι άνθρωποι εγκατέλειπαν το σπήλαιο, αυτό χρησίμευε ως καταφύγιο των σαρκοβόρων ζώων, τα οποία μετέφεραν μέσα σε αυτό τη λεία τους, αφήνοντας έτσι πολλά αποφάγια, κυρίως οστά φυτοφάγων ζώων. Τα ίδια τα σαρκοβόρα, εξάλλου, πέθαιναν μέσα στο σπήλαιο κι έτσι έχουν βρεθεί μεγάλες ποσότητες οστών, πολύτιμες πηγές πληροφοριών για την πανίδα και το περιβάλλον εκείνων των περιόδων.

Μέρος των ευρημάτων εκτίθεται στο μουσείο Πετραλώνων. Στις εγκαταστάσεις περιλαμβάνονται, επίσης, χώρος στάθμευσης αυτοκινήτων, φυλάκιο-εκδοτήριο εισιτηρίων, αναψυκτήριο και χώροι υγιεινής.

Ανθρωπολογικό Μουσείο Πετραλώνων: Δίπλα στη σημερινή τεχνητή είσοδο του Σπηλαίου Πετραλώνων (περίπου 50 μ. νότια) δημιουργήθηκε με έξοδα της Ανθρωπολογικής Εταιρείας Ελλάδος το Ανθρωπολογικό Μουσείο, όπου στεγάζονται τα ευρήματα των ανασκαφών της. Τα ευρήματα αυτά προέρχονται βασικά μέσα από το σπήλαιο, αλλά και από άλλες έρευνες του εξωτερικού χώρου τόσο της Χαλκιδικής, όσο και από διάφορες περιοχές. Στο ισόγειο βρίσκονται οι αποθήκες των ευρημάτων, τα εργαστήρια συντήρησης και καταγραφής, καθώς και σε χωριστή αίθουσα η βιβλιοθήκη του Μουσείου. Ο επάνω όροφος, εκτός από την Αίθουσα Εκθεμάτων, έχει έναν ευρύχωρο διακοσμημένο Προθάλαμο, την Αίθουσα Διαλέξεων και το γραφείο της Διεύθυνσης.

Ώρες λειτουργίας: 08:00-20:00

Διοικητικές Πληροφορίες:

Υπηρεσιακή Μονάδα: Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας - Σπηλαιολογίας

Πετράλωνα, Νομός Χαλκιδικής

Τηλέφωνο: 23730 73365

Άφιξη: Από τη Θεσσαλονίκη υπάρχει καθημερινά λεωφορείο που μεταβαίνει στα Πετράλωνα. Λόγω της μικρής απόστασης (50 χλμ.), ο χρόνος της διαδρομής είναι περίπου μια ώρα, ενώ με Ι.Χ. περίπου 45 λεπτά.

Πηγές:

Πουλιανός Α.Ν., 1982. Το σπήλαιο του Αρχανθρώπου των Πετραλώνων, Αθήνα.

http://odysseus.culture.gr/h/2/gh255.jsp?obj_id=1406

http://www.petralona-cave.gr/