Αεροφωτογραφία του θεάτρου και της στοάς του Αμφιαρείου Αεροφωτογραφία του θεάτρου και της στοάς του Αμφιαρείου
Μνημεία Αρχαιότητας

Ωρωπός: Η χθόνια λατρεία του Αμφιαράου

Στη βορειοανατολική ακτή της Αττικής βρισκόταν η πανάρχαια πόλη-κράτος του Ωρωπού και το σπουδαιότερο ιερό της με σημαντική εμβέλεια, το Αμφιάρειον, αφιερωμένο στον θεραπευτή θεό Αμφιάραο.

Η περιοχή του Ωρωπού βρίσκεται ανάμεσα στην Αθήνα, τη Θήβα και την Ερέτρια. Ως εκ τούτου, η πόλη και το σημαντικό λιμάνι της βρισκόταν συχνά υπό την κυριαρχία μίας εκ των τριών αυτών ισχυρότερων πόλεων. Η αθηναϊκή παρουσία ήταν ιδιαίτερα έντονη κατά τον 5ο αι. π.Χ. μέχρι και το 411 π.Χ., καθώς και σε ορισμένα χρονικά διαστήματα του 4ου αι. π.Χ.

Το Αμφιάρειον βρισκόταν στην ενδοχώρα, σε αρκετή απόσταση από την πόλη. Ο Αμφιάραος, στον οποίο ήταν αφιερωμένο, ήταν αρχικά ήρωας, ένας από τους επτά Αργείους ηγεμόνες που εξεστράτευσαν εναντίον της Θήβας, και μετά τον θάνατό του λατρεύτηκε σαν θεός, όπως έγινε και με τον Ασκληπιό. Η αφορμή για την κατασκευή του ιερού περιγράφεται από τον Αισχύλο στο έργο του «Επτά επί Θήβας». Η θεϊκή του υπόσταση επιβεβαιώθηκε και αργότερα από τη ρωμαϊκή σύγκλητο το 73 π.Χ., καθώς απάλλαξε το ιερό και τη γύρω περιοχή από τους φόρους, όπως συνέβαινε συνήθως στα ιερά θεών.

Το ιερό ιδρύθηκε σε δασώδη κοιλάδα, στις όχθες ενός χειμάρρου, κοντά σε μια ιερή πηγή. Τα πρωιμότερα λείψανα, δύο βωμοί και ένας θεατρικός χώρος, χρονολογούνται στο β’ μισό του 5ου αι. π.Χ. και γύρω στα τέλη του ίδιου αιώνα οι βωμοί ενσωματώθηκαν σε έναν μεγαλύτερο, ο οποίος ήταν χωρισμένος σε τμήματα αφιερωμένα το καθένα σε διαφορετικές θεότητες. Ο Παυσανίας, μάλιστα, περιγράφει πως είναι χωρισμένος σε πέντε μέρη (1.34.2-3): Ένα μέρος αφιερωμένο στον Ηρακλή, τον Δία και τον Απόλλωνα Παιώνα, ένα σε ήρωες και συζύγους ηρώων, ένα στην Εστία, τον Ερμή, τον Αμφιάραο και τα παιδιά του Αμφίλοχου, ένα στην Αφροδίτη, την Πανάκεια, την Ιασώ, την Υγεία και την Αθηνά Παιωνία και ένα στον Πάνα, τις Νύμφες και τους ποταμούς Αχελώο και Κηφισό. Κάθε μέρος είχε ενσωματωμένες λίθινες πλάκες με χαραγμένα τα ονόματα των θεοτήτων.

Στην ίδια εποχή με τον βωμό (τέλη 5ου αι. π.Χ.) ανήκουν ένας μικρός ναός και ένας κοιτώνας για τους ασθενείς (κοιμητήριον). Βρέθηκε, επίσης, και μια λίθινη στήλη, η οποία φέρει χαραγμένο τον ιερόν νόμον, δηλαδή το σύνολο των κανόνων που ρύθμιζαν τη λειτουργία του ιερού: ο ιερέας έπρεπε να βρίσκεται στο ιερό τουλάχιστον δέκα ημέρες τον μήνα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού και δεν μπορούσε να απουσιάζει περισσότερο από τρεις ημέρες στη σειρά. Τα ονόματα εκείνων που επρόκειτο να κοιμηθούν στο εγκοιμητήριο καταγράφονταν από τον νεωκόρο πάνω σε μια σανίδα από τοποθετημένη σε εμφανές σημείο. Οι άνδρες και οι γυναίκες έπρεπε να κοιμούνται χωριστά. Σε περίπτωση κακής συμπεριφοράς επιβάλλονταν πρόστιμα. Όλο το κρέας των θυσιασθέντων ζώων έπρεπε να καταναλώνεται εντός του ιερού.

Στα μέσα του 4ου αι. π.Χ. χρονολογούνται ο μεγάλος δωρικός πρόστυλος ναός (28 x 14 μ.), μια μεγάλου μήκους στοά και τα ανδρικά και γυναικεία λουτρά. Λίγο αργότερα οι Αθηναίοι έκτισαν μια κρήνη και ένα μνημειακό υδραυλικό ρολόι, παρόμοιο με αυτό της αθηναϊκής Αγοράς. Στην ελληνιστική περίοδο, όταν και ο Ωρωπός ήταν συνήθως ανεξάρτητος, στην περιοχή του παλαιού εγκοιμητηρίου στάθηκαν πολλά τιμητικά αγάλματα ευεργετών του ιερού. Τον 2ο αι. π.Χ. κατασκευάστηκε ένα μικρό θέατρο, που σώζεται ακόμα σε καλή κατάσταση.

Η λατρεία του Αμφιάραου ήταν δημοφιλής και οι εορτές προς τιμήν του περιελάμβαναν μουσικούς και αθλητικούς αγώνες. Το στάδιο θα καταλάμβανε τον χώρο μπροστά από τη στοά, ενώ πιο ψηλά στην κοιλάδα υπήρχε ιππόδρομος. Οι Ρωμαίοι επέδειξαν και αυτοί ενδιαφέρον για τη λατρεία και ευεργέτησαν το ιερό. Τελικά εγκαταλείφθηκε στα ύστερα Ρωμαϊκά χρόνια, όταν η λατρεία του Αμφιαράου έσβησε με την επικράτηση του Χριστιανισμού.

Η θέση ανασκάφηκε το 1884 έως το 1929 για λογαριασμό της Αρχαιολογικής Εταιρείας και τη δεκαετία του 1960 από τον Β. Πετράκο.

Διοικητικές Πληροφορίες:

Υπηρεσιακή Μονάδα: Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής

Ωρωπός (Νομός Αττικής)

Τηλέφωνο: +30 22950 62144, 210-32.13.122, 32.40.563

Εισιτήρια: Ολόκληρο: 3€, Μειωμένο: 2€. Η μειωμένη τιμή ισχύει για όλους τους επισκέπτες κατά το διάστημα από 1 Νοεμβρίου έως 31 Μαρτίου εκάστου έτους.

Ώρες Λειτουργίας:

Χειμερινό(1-11 έως 31-3): Καθημερινά 8:30 - 15:30

Θερινό (18-5 έως 31-10): Καθημερινά 8:30 - 15:30

Πρόσβαση: Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται σε έναν λόφο 6 χλμ. περίπου νοτιοανατολικά του Ωρωπού, λίγο βορειοδυτικότερα από τον Κάλαμο και περίπου 50 χλμ. από την Αθήνα.

Πηγές:

Camp, J.M. 2009. Οι Αρχαιότητες της Αθήνας και της Αττικής. Μετάφραση από Μ. Κλεώπα. Αθήνα: Ινστιτούτο του Βιβλίου-Α. Καρδαμίτσα.

http://odysseus.culture.gr/h/3/gh355.jsp?obj_id=2413